نام روسی اثر: Ишрак. Журнал исламской философии 2025. Т. 3. № 2
گردآورندگان: بنیاد ابن سینا، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، انستیتو فلسفه آکادمی علوم روسیه
سرویراستار: پروفسور آندری اسمیرنوف
تاریخ نشر: 2025
ناشر: صدرا – مسکو
شمارگان: 500
تعداد صفحات: 128
این شماره از نشریه وزین فلسفی ـ عرفانی «اشراق»، مشتمل بر بخش پژوهش (3 مقاله)، ترجمه (2 مقاله) و نقد و بررسی (2 مقاله) است که در ادامه به معرفی این مقالات میپردازیم:
بخش پژوهش
«خلیل رحیموف درباره معرفت صوفیانه»، ایلشات راشیتوویچ نصیروف، دکتر علوم فلسفی و پژوهشگر ارشد انستیتوی فلسفه آکادمی علوم روسیه
چکیده: این مقاله به بررسی جنبههای کمتر مطالعهشده اثر عالم و صوفی باشقیری، خلیل رحیموف البرجانی (1927-1863)، بهعنوان نماینده تصوف متأخر در منطقه ولگا-اورال روسیه پیش از انقلاب اکتبر 1917 میپردازد. هدف مقاله ارائه تصویری عینی از ایدههای فلسفی-دینی متصوفه متأخر این منطقه و نقد ارزیابیهای یکسویه رایج در اسلامشناسی دوره شوروی است. مقاله با تحلیل رساله دفاعی رحیموف با عنوان «دفاع از برگزیدگان الله از اهانت گمراهان»، دیدگاههای اجتماعی، فلسفی و اخلاقی وی و همچنین مناظرهاش با مصلحان اسلامی شاخص روسیه درباره راههای توسعه جامعه مسلمان و جایگاه تصوف را بررسی میکند. در نهایت نتیجه میگیرد که خلیل رحیموف را میتوان از حامیان اصلاحطلبی معتدل اسلامی در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم دانست.
واژگان کلیدی: عرفان اسلامی (تصوف)، خلیل رحیموف، اصلاحطلبی معتدل اسلامی، اسلام در قلمرو امپراتوری روسیه، اسلام
«هانری کربن: پاسخ اسماعیلی به مناظره الغزالی (بخشهای 1 و 2)»، تاتیانا گئورگیِونا کارنیوا، دکتر علوم فلسفی و پژوهشگر ارشد انستیتوی فلسفه آکادمی علوم روسیه
چکیده: این مقاله ترجمهای بخشی از اثر هانری کربن، اسلامشناس و فیلسوف فرانسوی، است که به بررسی پاسخ علی بن محمد بن الولید (درگذشته ۱۲۱۵ میلادی) به انتقادات ابوحامد غزالی (۱۰۵۸–۱۱۱۱ میلادی) از اسماعیلیان میپردازد. بخش نخست به معرفی رساله غزالی و فهرست پاسخ اسماعیلی اختصاص دارد و در بخش دوم، تحلیل القاب مورد استفاده غزالی برای اسماعیلیان (مانند “سبعیه” و “باطنیه”)، مسئله امامت و روشهای رد استدلالهای غزالی بررسی میشود.
واژگان کلیدی: تشیع، اسماعیلیه، باطنیان، نزاریان، الغزالی، باطنی، ظاهری
«احیاء علوم الدین: در مسیر طرحی جامع برای انسانشناسی اسلام»، فارس اُ. نوفل، پژوهشگر انستیتوی فلسفه آکادمی علوم روسیه
چکیده: گفتوگوهای معاصر درباره ماهیت «انسانشناسی اسلام» و مطالعات اسلامی، پژوهشگران را به بنبستی روششناختی کشانده که هم از کاربست تجربی و هم از تعمیمهای نظری گسترده فاصله دارد. به نظر نویسنده، این وضعیت، پرسشهایی را درباره امکان ادامه (1) طرحهای پژوهشی که نتایج مطالعات موردی را از پیش مقرر میکنند و (2) بسط یافتههای خاص بر مفهوم «عقلانیت اسلامی» برمیانگیزد. این مقاله با درگیر شدن با نظریه تأثیرگذار طلال اسد درباره کنشهای گفتمانی و مناظرات پیرامون آن، بدیلی پدیدارشناسانه را پیشنهاد میکند که بر تحلیل ریختشناسانه پدیدههای قابل مشاهده و ایده طبقهبندی افقی سنتها متمرکز است. این رویکرد توصیفی، امکان برقراری نظمی میان امور جزئی را فراهم میآورد و پیوندهای اصیل (و نه ساختهشده توسط ناظر) میان آنها را آشکار میسازد. بخش مهمی از زیرسامانه زبانی مطالعات اسلامی، گنجینه واژگان کلامی است که نیازمند «مشروعیتبخشی» درون گفتمان دانشگاهی است. دقیقاً همین گنجینه واژگان کلامی است که میتواند شکاف میان نسخههای «متنی» و «عرفی» اسلام را پل بزند و همچنین حدود کاربست اصطلاحات را بر پدیدههایی با ابعاد تاریخی، دینی یا اجتماعی تعریف کند.
واژگان کلیدی: اسلام، گفتمان، روش، انسانشناسی اسلام، طلال اسد، مطالعات اسلامی
بخش ترجمه
«الحارث المحاسبی: بدء من أناب إلى الله (بخشی از متن)»، روزانا ولادیمیروونا پسخو، استاد، رئیس کرسی شرقشناسی و آفریقاشناسی، پژوهشگر ارشد مرکز تحقیقات فلسفه و فرهنگ هند «پوروشوتاما»، دانشگاه دوستی ملل روسیه (پاتریس لومومبا)
چکیده: این مقاله به بررسی یکی از آثار نمایندهٔ عرفان اولیهٔ اسلامی، الحارث المحاسبی، اختصاص دارد. اثر مذکور مرحلهٔ آغازین سیر روحانی برای تهذیب نفس را توصیف میکند که در خود عنوان این متن (بدء من أناب إلى الله / آغاز توبه) بازتاب یافته است. المحاسبی مبارزه با هواهای نفسانی که روان آدمی در معرض آنهاست، بهعنوان جهاد راستینی میفهمد که هر مسلمان در طول زندگی خود بدان مشغول است. مقاله، پیشدرآمدی است بر نخستین ترجمهٔ یک زبان اروپایی (در این مورد روسی) از بخش آغازین «آغاز توبهٔ» المحاسبی که در آن نویسنده «الگوریتم کردار» برای رام کردن نفس را بهتفصیل شرح میدهد. اهمیت عرضهٔ این متن در عرصهٔ پژوهشی، از کمبود مطالعات و ترجمههای رسالههای نمایندگان تصوف نخستین در عربیشناسی داخلی ناشی میشود.
واژگان کلیدی: المحاسبی، تصوف، جهاد، اخلاق، توبه، فلسفهٔ عربی.
«فرید الدین عطار نیشابوری. زبان پرندگان. دربارۀ یگانگی والا. بخش سوم»، یولیا یوگنیِونا فِدروا، پژوهشگر ارشد (دکترای فلسفه)، انستیتو فلسفه آکادمی علوم روسیه
چکیده: در این مقاله، ترجمهٔ بخش سوم ستایش خدا با عنوان «فی توحید باری تعالی» از مثنوی «منطق الطیر» اثر فریدالدین عطار نیشابوری همراه با تفسیر و توضیح منتشر شده است. از جمله موضوعات اصلی این بخش میتوان به این موارد اشاره کرد: اندیشههای شاعر دربارۀ بیهودگی شناخت خردگرایانۀ خدا، ضرورت دستیابی به اشراق، و درک تعالی و همزمان حضورداشتن خدا در آفریدگان. ویژگیهای گفتمان عرفانی عطار شناسایی شده است. در سطح نخست، او به تاریخ پیامبران میپردازد و سپس با برشمردن رنجهای پیامبران (از آدم تا محمد) مفهوم «رنج» (درد) را به عنوان شرط لازم در راه رسیدن به خدا (طریق) مطرح میکند. در سطح دوم، مناجات وجودی خود شاعر (مناجات) گسترش مییابد که با آگاهی از گناهکار بودن و پیروی از الگوی پیامبران، در تلاش برای غلبه بر خودِ خویش و یافتن هستی راستین در خداست. نشان داده شده که پیامبران سنت اسلامی از نگاه عطار بهطور پیوسته به عنوان الگوهای آرمانی «انسان کامل» در نظر گرفته میشوند که نماد آرمانِ گذشتن کامل از خود در معرفت خدا هستند. این ترجمه با تفسیری همراه است که ویژگیهای اصطلاحشناسی عطار را روشن میسازد و به خواننده کمک میکند تا در متن جهتگیری کند و آن را در بافت کلی سنت عرفان فارسی قرار دهد.
واژگان کلیدی: فریدالدین عطار، تصوف، ادبیات فارسی، مثنوی تعلیمی، انسان کامل، پیامبران، فنا، درد، مناجات.
بخش نقد و بررسی
«ابنرشد و آکوئیناس: «آیا این انسان میاندیشد؟»»، کیریل ویتالیویچ کارپوف، پژوهشگر ارشد (دکترای فلسفه)، انستیتوی فلسفه آکادمی علوم روسیه
چکیده: کتاب استیون اوگدن با عنوان «ابنرشد در باب عقل: از ریشههای ارسطویی تا نقد آکوئیناس»، پژوهشی اساسی است که به یکی از رادیکالترین و بحثبرانگیزترین آموزههای تاریخ فلسفه، یعنی نظریه عقل واحد و منفک (مجرد) میپردازد؛ نظریهای که توسط اندیشمند کلاسیک جهان اسلام، ابنرشد (آورروئس) تدوین شده است. اوگدن، که متخصصی شناختهشده در فلسفه قرون وسطی اسلامی و غربی است، نه تنها مروری تاریخی-فلسفی، بلکه تحلیلی نظاممند و عمیق ارائه میدهد و در پی احیای مفهوم ابنرشد و نشاندادن اتقان فلسفی و ارتباط آن با مباحثات معاصر است. او با موشکافی دقیق، این تز کلیدی ابنرشد را بررسی میکند که عقل بالقوه (یا مادی)، که مسئول شناخت کلیات است، برای تمام بشریت واحد، غیرمادی، مجرد از ابدان و جاودانه است. این موضع که مورد انتقاد شدید توماس آکوئیناس قرار گرفت، از نگاه نویسنده نه یک خطای عجیب و غریب، بلکه نظامی فلسفی منسجم و درونسازگار است. اوگدن دو استدلال اصلی ابنرشد در دفاع از این آموزه را تحلیل میکند: «برهان اثبات وجود عقل مفرد معین» و «برهان وحدت». عنصر مرکزی و چالشبرانگیزترین بخش پژوهش اوگدن، تفسیری است که او آن را «نظریه خطا» مینامد. در چارچوب این تفسیر، او پاسخی بدیع به اعتراض اصلی آکوئیناس (موسوم به `hic homo intelligit` – «این انسان میاندیشد») میدهد. اوگدن بهقوت استدلال میکند که مطابق آموزه دقیق متافیزیکی ابنرشد، فرد به معنای واقعی کلمه فاعل عمل اندیشه نیست؛ این عمل متعلق به عقل واحد غیرشخصی است. با این حال، انسانها با اراده خود فرآیند شناخت را آغاز میکنند و نتایج آن را از طریق ارتباط با صور حسی (تخیّلات) منحصر به فرد خود درک میکنند، و همین امر توهم تفکر فردی را پدید میآورد. در بخش پایانی این مرور، نگارنده برخی پیوندها را میان آموزه ابنرشد و مفاهیم فلسفه ذهن معاصر ترسیم میکند.
واژگان کلیدی: ابنرشد (آورروئس)، توماس آکوئیناس، عقل بالقوه، نظریه خطا، مسئله «این انسان میاندیشد»، فلسفه ذهن، مفهوم فرآیندی ذهن.
«آیا اسلام «سنتی» واقعاً سنتی است؟»، یولیا اولگونا مولوخانوا، پژوهشگر، مؤسسه قومشناسی و انسانشناسی به نام ان.ان. میکلوخو-ماکلای آکادمی علوم روسیه
چکیده: این نقد، به بررسی مجموعه مقالاتی میپردازد که گردآورنده و ویراستار آن رنات ایریکوویچ بککین است: ««اسلامی که ذاتاً صلحآمیز و نیکوست»: گفتمان اسلام سنتی در میان ترکهای مسلمان بخش اروپایی روسیه و کریمه». به نظر منتقد، این کتاب را میتوان نمونهای عالی از رویکرد بینرشتهای در حوزه علوم انسانی دانست. مؤلفان کتاب توانستهاند نشان دهند که مفهوم «اسلام سنتی» چگونه ساخته میشود و این سازه در بخشهای مختلف جامعه ترکهای مسلمان روسیه چه شکلهایی به خود میگیرد. در عین حال، ایجاد دوگانه «اسلام سنتی/غیرسنتی» در آثار فعالان مذهبی مسلمان به نمایش گذاشته شده است. نویسندگان نتیجه میگیرند که روایت «اسلام سنتی» توسط سخنگویان دولتی و رسانهها مطرح شده است، اگرچه محتوای این مفهوم در واقعیتهای کنونی مبهم و چندان روشن نیست؛ در عین حال، این مفهوم توسط برخی نمایندگان خود روحانیت مسلمان نیز به کار گرفته میشود.
واژگان کلیدی: اسلام، سنت، اسلام سنتی، تصوف، تسنن، انسانشناسی اسلام.
برای دسترسی به متن این مقالات به لینک زیر مراجعه کنید:
https://ishraq.iphras.ru/issue/view/558
هدف از انتشار نشریه فلسفی ـ عرفانی اشراق معرفی فرهنگ، تمدن اسلامی، اسلامشناسی در روسیه و خارج از روسیه به علاقمندان، اساتید و دانشجویان است. مجموعه سالنامه فلسفی اشراق که با همکاری و تلاشهای مرحوم یانیس اشوتس منتشر میشد، از سال 2024 در قالب مجله به صورت 2 بار در سال به مخاطبان عرضه میگردد. سرویراستاری نشریه اشراق را پروفسور آندری اسمیرنوف رئیس انستیتو فلسفه آکادمی علوم روسیه بر عهده دارند.
