این مقاله با حمایت بنیاد ابن سینا ترجمه و با مشخصات زیر به چاپ رسیده است
فصلنامۀ ذخایر شرق، شماره 9، زمستان1404، صفحه 52 ـ 67.
سنگنوشتههای عربی تازه کشف شده از سده 12-11 در شهر دربند جمهوری داغستان[1]
نوشته: م. س. حاجییِف*؛ آ. ر. شیخ سَعیداف **؛ ع. ک. علیاکبراف***
مترجم: مریم قدیانلو****؛ احمد رنجبری حیدرباغی*****
چکیده
نوشتار حاضر به بازخوانی چهار سنگنوشته عربی تازه کشف شده متعلق به سده یازدهم و دوازدهم میلادی در شهر دربند داغستان میپردازد. توجه علمی به متون سنگی دربند، حدود 300 سال پیش به وجود آمد؛ شاهزاده کانتیمیر ـ مسئول دفتر سیار پتر کبیر در زمان لشگرکشی به ایران ـ به سال 1722 م. روی دیوارهای قدیمی دربند این واقعه را نوشت و از یک کتیبه فارسی میانه و چند کتیبه عربی کوفی رونوشت برداشت. کشف گنجینههای سنگنوشته دربند همچنان ادامه دارد و اخیراً یکی از قدیمیترین کتیبههای عربی اسلامی جهان، متعلق به سال 176 ق./ 793-792 م. کشف شد؛ با توجه به موقعیت مکانی مجموعه پیدا شده و خصوصیت مذهبی و ارتباطی که با آب و غسل و طهارت دارد، میتوان نتیجه گرفت که با قبرستان مرکزی باب الابواب ارتباط مستقیم داشته است. قبرستانی که امکان دارد، محل دفن برخی از یاران پیامبر باشد. یارانی که در لشگرکشی اعراب برای مبارزه با خزرها در سال 644 / 23 -24 ق. شرکت داشتند. در قرن 11 / نیز 40 شهید در این قبرستان دفن شدند که قبر آنها تبدیل به زیارتگاه شد.
واژگان کلیدی
دربند، سنگنوشته عربی، جهوری داغستان، اسلام در روسیه، باب الابواب
[مقدمه]
قرن 11 تا 12 م. اوج گسترش فرهنگ اسلامی در دربند یا نام عربی آن، باب الابواب یا الباب بوده است.[2] در این دوران، شهر دربند در مدار جستجوی فکری و معنوی نمایندگان علوم دینی تمام جهان اسلام بوده است. مساجد، جلسات اهل تصوف و زاویه و خانقاههای بسیاری در شهر دایر بود. در همین دوران،اماکن مقدس و عبادی اسلامی به وجود آمده، شهرت یافتند. اماکنی که افراد زیادی [برای عبادت] در آنجا حضور می یافتند. صوفی دربندی، ابوبکر محمد دربندی (د: 1145 م.)، نویسنده کتاب ریحان الحقائق و بوستان الدقائق (تألیف اواخر قرن 11 و اوایل قرن 12) نوشته است: «من از شیخمان شنیده بودم که هیچ یک از برجهای دیوار شهر نیست که حداقل یکی از اولیای خدا در آن نباشد».[3]
دانشمندان مسلمان آن دوران، علاوه بر رسالهها و آثار گوناگون در حوزههای مختلف علوم دینی، متونی هم بر روی اجسام بادوام مثل سنگ در قالب کتیبههای مذهبی، تقدیمی و اهدایی، یادبود و قبرنوشتهها از خود به جای گذاشتهاند؛ از این روی، به درستی دربند را نه فقط موزه، بلکه کتابخانهای زیر آسمان مینامند؛ اینجا دهها کتیبه فارسی میانه متعلق به اواسط قرن ششم[4] و صدها سنگنوشته متعلق به قرون وسطی و هزاران سنگنوشته قدیمیتر به زبانهای عربی، فارسی و ترکی جمع شده است.[5]
توجه علمی به متون سنگی دربند، حدود 300 سال پیش به وجود آمد؛ یعنی زمانی که شاهزاده کانتیمیر ـ مسئول دفتر سیار پتر کبیر در زمان لشگرکشی به ایران ـ در اوت سال 1722 م. روی دیوارهای قدیمی دربند این واقعه را نوشت و از یک کتیبه فارسی میانه و چند کتیبه عربی کوفی رونوشت برداشت.[6] کشف گنجینههای سنگنوشته دربند همچنان ادامه دارد. اخیراً یکی از قدیمیترین کتیبههای رسمی عربی اسلامی جهان، متعلق به سال 176 ق./ 793-792 م.[7]کشف شد؛ همچنین یکسری کتیبههای عربی متعلق به قرن 12-11 از جمله سنگنوشته درویش صادق روی باب القیامه، مکان عبادی مسلمانان، که توسط باستانشناسان مورد مطالعه قرار گرفته.[8]
مقاله حاضر، به جدیدترین سنگنوشتههای عربی پیدا شده در دربند میپردازد.

آوریل 2013، وقتی که لولهکشی مهندسی در طول دیوار دفاعی شمالی شهر دربند (بنا شده در قرن ششم) صورت میگرفت، به فاصله 600 متر، در شمال غرب دروازه اصلی دیوار شمالی یعنی همان دروازه کیرخلار (به عربی: باب الجهاد) (تصویر 1و 2)، یک واحد باستانی در عمق 3.5 ـ 1.8 متری پیدا شد که تا اندازهای هم آسیب دید. بررسی بصری ابتدایی نشان داد، اینجا دیواره عظیمی از بلوکهای سنگی بزرگ و کارشده وجود دارد (بلوکهایی با طول تا 2.5 متر و ضخامت تا 30-25 سانتیمتر) که به سبک ویژهای قفلی، به هم متصل شدهاند. انتهای غربی دیواره پیدا شده، به پنج لوح سنگی مستطیلی با ارتفاع 1.55-1.1 متر منتهی میشده که در یک ردیف، تنگ هم چیده شده بودند. شمارهگذاری لوحها از چپ به راست است.
متأسفانه دو مورد از این لوحها را هنگام عملیات خاکبرداری مثل بلوکهای ساختمانی دیگر بیرون کشیده بودند: یکی لوح شماره 4 که روی آن کلمه «الله» با خط کوفی، میان تصویر سمبلیکی از مسجد حک شده است (تصویر 7) و دیگری لوح شماره 5 که صاف و بدون متن و نقش و نگار است. سه لوح دیگر در جای خود قرار دارند (تصویر 3) که روی آنها توسط حجار و خطّاط حرفهای به خط عربی کوفی حجاری به دو صورت فرورفته و برجسته انجام شده است. با توجه به ویژگیهای کتیبهشناختی لوحها میتوان آنها را به قرن 12-11 متعلق دانست. سنگنوشتهها حاوی الگویهای متنی مانند متون دینی، قرآنی (بسم الله، شهادت) و دعای خیر هستند.


[بازخوانی چهار لوح سنگی]
لوحهای شماره یک
ابعاد این لوح، 13-12×53×110 سانتیمتر است و متن روی آن در قابی به ابعاد 45×90 سانتیمتر (تصویر 4) قرار گرفته. سنگنوشته متشکل از 9 سطر بوده که با خط کوفی و به صورت کمی برجسته حجاری شده است. نسبت و ابعاد حروف، واژگان و خطها رعایت شده است. حروف در بخش میانی، تا حد زیادی ساییده و پاک شدهاند. حتی برخی از آنها قابل تشخیص نیستند. اما فقط این موضوع نیست که خواندن متن را دشوار میسازد.
متن سنگنوشته فاقد هر گونه علامتی است. نه تنها اعراب بلکه نقطه هم که جزئی از حروف است وجود ندارد. علاوه بر آن، شکل هر یک از حروف هم که به سبک سلجوقی «گلدار» حک شده، آنقدر سبک تزئینی به خصوص در انتها دارد که سبب میشود متن را به اشکال مختلف بازسازی کرد؛ در حالی که فقط یک حالت میتواند صحیح باشد. امکان وجود گزینههای مختلف برای خواندن متن، کمکی نمیکند، بلکه موجب دشواری بیشتری میشود.

سختی از همان سطر اول شروع میشود. «بسمله» به صورت سنتی با نام «الله» همراه است. بین دو حرف «لام» [در کلمه الله]، آنچنان گُلی نمایان است که امکان تفکیک حروف از نقش و نگار وجود ندارد. اینجا اگر «بسمله» نبود، واژه آخر را نمیشد به طور قطعی خواند. نشانههای گرافیکی موجود در سمت چپ خط اول، به سختی واژه «الله» را تداعی میکنند. این فرم پر نقش و نگار کلمه «الله» که در سنگنوشته دیگری (بنگر: تصویر شماره 7) نیز به چشم میخورد، اولاً بر شکوه خاص مجموعه محل کشف آن دلالت دارد؛ دوماً، این آگاهی را به ما میدهد که چنین عناصر هنری ممکن است در بخش اصلی متن هم به کار رود. در این بخش، عبارت دینی ثابتی وجود ندارد؛ به همین دلیل خواندن آن دشوار است. متنی که خوانده میشود:
سطر 1: بسم الله (به نام خدا)
سطر 2: الرحمن الرحیم (بخشنده، مهربان)
سطر 3: الله … (خدا …)
سطر 4: … هو عبد (… او بنده است)
سطر 5: المملكة … (پادشاهی …)
سطر 6: …قبره… (…قبر او…)
سطر 7: … محمد (… محمد)
سطر 8: صلی الله علیه (درود خداوند بر او)
سطر 9: و سلم (و سلام میفرستد)
حین بازسازی متن، از روشهای مختلفی برای تثبیت خصوصیات گرافیکی اثر استفاده شد؛ از جمله: استمپینگ[9] و عکاسی زیر زوایای مختلف نور. ابتدا سعی میکنیم متن را عیناً بر اساس آنچه باقی مانده، «آن گونه که هست» بیاوریم. فقط کلمات کلیدی را که با اطمینان بیشتری خوانده میشوند، میتوانیم بیاوریم؛ مانند: «عبد» و «قبر». اما تعداد خیلی کمی از این گونه کلمات در متن وجود دارد. این متن عربی بازسازی شده حتی اگر بیشتر حدسها صحیح باشند، گرامر چندان درستی ندارد (و این یکی از مهمترین نشانههای صحیح خواندن متن است):
(1) بسم الله (2) الرحمن الرحيم (3) الله لمن غفل (غفر؟) (4) من ظنة؟ هو عبد (5) المملکة (المّ ملکه؟) نور (جود؟) (6) له حرّ (فی؟) قبره. قضاء؟ (7) لخفر؟ به؟ محمد (8) صلی الله عليه (9) و سلم
هنگام خواندن سطور سوم و چهارم، در مورد واژه «غفر» (بخشیدن) تردید هست. حرف «راء» آنقدر کشیدگی دارد که به «لام» شبیه شده و میتوان آن را «غفل» (غافل بودن) خواند. در این صورت، متن سنگنوشته، شبیه کتیبه معروف دیوار مسجد آختی (داغستان جنوبی) در همان دوران (قرن 12-11) میشود: «أقبل علی صلاتک و لا تکون [کذا] من الغافلین محمد؛ نماز بخوان و از غافلان نباش. محمد (ص)».[10] در هر دو سنگنوشته، اصطلاحاتی با ریشه «غفل» در فرمهای مختلف فعلی (غفل ـ غافل بودن) و اسمی (الغافلون ـ غافلان) استفاده شده است. واژه «الغفلة» (غفلت، بازداشتن افکار از یاد خدا) هم از همین ریشه ساخته میشود. بعلاوه، ساختار هر دو متن، شبیه است. متنها با ذکر نام [حضرت] محمد [ص] آغاز و با نام او پایان مییابند. در حالی که هنگام نقل احادیث، برعکس آن مرسوم است.[11]
از یک سو، برای بازسازی متن با گرامر صحیح، باید تلاش شود فقط از حدسهای ممکن استفاده شود. واحدهای گرافیکی که در متن اثر حفظ شدهاند، حدسهای ممکن را مشخص میکنند. از سوی دیگر، باید به کاربرد سنگنوشته هم توجه کرد. کاملاً واضح است که با یک مجموعه مذهبی آیینی سر و کار داریم که در خدمت قبرستان است (به پایینتر مراجعه کنید)؛ بنابراین کاملاً منطقی است در جستجوی شباهتهای میان دعاهای خاکسپاری آن دوران باشیم. منابع حقوق اسلامی، تعداد زیادی از دعاهای مختلف را ثبت کردهاند. این دعاها یک بخش اختیاری و یک بخش آزاد داشتهاند. بخش الزامی، حاوی سورههای قرآن، به خصوص سوره فاتحه و ملک (به ادامه متن مراجعه کنید) و بخش اختیاری، حاوی انواع دعاهایی شامل طلب مغفرت گناهان، امیدواری به اراده و رحمت خداوند و دعا در حق اموات بوده است.
تک نگارههای عربی حروف «لام» و «راء» ممکن است در متن سنگنوشته، یک شکل به نظر برسند؛ اما به هر حال، ویژگی اصلی متن لوح، طلب مغفرت است که فعل «غفر» این مفهوم را می رساند؛ بویژه که یکی از اسامی خداوند «الغفور» (بسیار آمرزنده) است. در مثلث بزرگ وسط خط سوم، میشود به جای «لام» یا «الف»، ترکیب «میم» و «الف» را به صورت جدا دید. اگر فرض کنیم حرف «هاء» در واژه «الله» به حرف بعدی چسبیده و به جای «ظن» (شک)، «ذنوب» (گناهان) را ببینیم . میزان آسیبدیدگی متن به ما این اجازه را میدهد. هر چند احتمال کمتری وجود داشته باشد. نخستین جمله بعد از بسمله (تمام خط سوم و بخشی از خط چهارم) خوانده میشود: اللهم اغفر له ذنبه (خدایا، گناهان او را ببخش).
خواندن متن، به این شکل بهتر است؛ زیرا این عبارت در اغلب دعاهایی که پیش از خاکسپاری، هنگام انجام مراسم غسل میت، میخوانند وجود دارد. اما اگر چه بخش اول جمله، اللهم اغفر (خدایا، او را ببخش) که در دعاهای خاکسپاری به عنوان جمله مستقل میآید، قابل تطبیق با اجزای گرافیکی عکس به عنوان متن سطر 3 هست (فقط کافی است خطوط کمی مشخص شوند)، در برجستگیهای موجود در سطر چهارم، مبنایی برای انتخاب واژه «ذنوب» وجود ندارد.
در بازسازی متن سطر پنجم، واژهای که از ریشه «ملک» ساخته شده، اهمیت بیشتری دارد. این واژه در نگاه نخست، ممکن است المملكة (پادشاهی) خوانده شود؛ اما به علت وجود جزء پایانی در «میم» اول، ناگزیریم واژه المّ را جدا کنیم که معنی لغوی آن طبق واژهنامه لِین،[12] «مخفیانه ملاقات کردن است».[13] در اینجا منظور، پادشاهی خداوند است؛ جمله «المّ ملكه» یعنی او پادشاهی خداوند را ملاقات خواهد کرد.
مهمترین موضوع در سوره 67 قرآن، سوره المُلک، حاکمیت خداوند بر تمام هستی، از جمله زندگی انسانها است. به همین دلیل، از همان اوایل اسلام، قرائت این سوره در مراسم خاکسپاری رسم بوده و در کنار قرائت سوره المُلک، از خداوند طلب مغفرت نیز میکردند: «تَبَارَكَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَ هُوَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ * الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَيَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ؛ بزرگوار است کسی که قدرت در دست اوست و بر همه چیز تواناست. کسی که مرگ و زندگی را بیافرید تا شما را بیازماید، کدام یک نیکوکارترید. او بزرگ و آمرزنده است» (سوره الملک، آیات 2-1).
گزینههای ممکن برای خواندن سطر پنجم را مشخص کردیم. با توجه به پیشنهاد نهایی برای خواندن سطر مذکور، واژه سوم، که ما آن را «جود» (بخشیدن) خواندیم، میماند برای جمله بعد؛ یعنی جایی که واقعاً مورد نیاز است. اما با در نظر گرفتن فرم گرافیکی این واژه، آن را «نور» (نور) هم میتوان خواند.
با شناسایی اجزای مختلف عبارات ثابت در متون آیینی ـ دعایی، میتوان واژههای ناخوانا در جمله را پیدا و به جملاتی معنادار دست یافت. وقتی متن به این روش خوانده شود، میشود از متونی که گرامر درستی نداشته، عیناً بر اساس بخشهایی از حروف باقی مانده ساخته شدهاند، صرفنظر کرد. آسیبدیدگی فیزیکی متن روی سنگهای نرم (آسیبدیدگی شدید و از بین رفتن لایهها به صورت غیرمتوازن)، ما را از درست خواندن متن منحرف میکند. با استفاده از این روش میتوان، انحرافات مذکور را مورد توجه قرار داد.
اگر به جای دقیقتر رسم کردن خطوط، گزینههای ممکن برای خواندن واژگان سطر ششم را در نظر بگیریم، با توجه به عکس، بیشتر از «نور» (نور) یا حتی «نوّر» (روشن کردن)، در خواندن واژه نخست، به صورت «حرّ» (حرارت) تردید است. «نوّر» همراه با جزء بعدی یعنی «له» که به راحتی قابل تشخیص است، عبارت ثابت «نوّر له» را میسازد. استفاده از واژگان «جود» (سخاوتمندانه میبخشد)، «قضاء» (به جا میآورد) و «خفر» (محافظت) هم ممکن به نظر نمیرسد. اگر حدس ما درباره واژه «نوّر» (روشن کردن) درست باشد، آن وقت سطور 6 و 7 و بخشی از سطر 8 را میتوان اینگونه خواند: «نوّر له في قبره وسّع لحد[ه] الله؛ خداوند قبرش را روشن و وسیع کند». ما عین این مفهوم را در متون دعایی خاکسپاری میبینیم: «اللهم نوّر له قبره؛ خدایا، قبر او را روشن کن».
در متن سنگنوشته، غیر از قبر، از شکاف و گودی خاصی (لحد) هم که میّت را در آن میخوابانند صحبت میشود.
با توجه به آنکه بخش زیادی از برجستگیهای سنگنوشته از بین رفته، تمام گزینههای پیشنهادی برای خوانش سطور 6-3 و بخشی از سطر 7، اگر چه بسیار محتمل هستند، پیشنهادات اولیه محسوب میشوند و به همین دلیل ما راه را برای بازسازی و تفاسیر دیگر این سنگنوشته دشوار باز میگذاریم.

لوح شماره دو
این لوح سنگی، دارای ابعاد 16-15×62×140-138 سانتیمتر است. میان قسمت بالایی لوح، یک خط سنگنوشته حجاری شده است. نوشته به صورت هندسی و به گونه ای انتهای حروف، مثلثگونه و زاویهدار است که ظاهر زیبایی به سنگنوشته داده است (تصویر 5): الله الملك الله [کذا] (خدا. پادشاهی از آن خداست).
لوح شماره سه
لوح سنگی شماره سه ، با ابعاد 22×73×150 سانتیمتر، دارای قابی دوتایی و عمیق در وسط است: قابی مستطیل شکل به ابعاد 37×74 سانتیمتر که در بخش فوقانی، قوسی جناغی دارد (تصویر 6). متن اصلی سنگنوشته به صورت فرورفته و در عمق قاب دوتایی جای گرفته است. متن این لوح سنگی به سبک کوفی با زاویههای هندسی حجاری شده و شامل 12 سطرست:
(1) بسم (به نام)
(2) الله (خداوند)
(3) الرحمن (بخشنده)
(4) الرحيم (مهربان)
(5) لا اله الا الله (خدایی به جز خداوند نیست)
(6) محمد رسو (محمد ، فرستاد)
(7) ل صلی الله (ـه خدا، صلوات خدا)
(8) عليه ابابكر (بر او، بر ابو بکر)
(9) ثم عمر ثم (بعد بر عمر، بعد)
(10) ثم عثمان ثم (بعد بر عثمان، بعد)
(11) علی رحمه (بر علی ـ رحمت)
(12) الله عليهم (خدا بر آنها)
این سنگنوشته به سبب ذکر نام خلفای راشدین، مورد توجه است و از این نظر، نخستین سنگنوشته عربی دربند محسوب میشود.

تکرار واژه عربی «ثمّ» (بعد) در انتهای سطر نهم و ابتدای سطر دهم جلب توجه میکند. کاملاً مشخص است اشتباه از حجار بوده است. در واقع، دومین «ثمّ» در سطر نهم که زیر نام ابوبکر قرار گرفته، میبایست در خط هشتم میان «صلی الله عليه» و نام ابوبکر حک میشد تا علاوه بر پیامبر، همه خلفای راشدین نیز مشمول دعای خیر شوند. به همین دلیل هم، نام ابوبکر در حالت اضافی (نصبی) (ابابکر) آمده است.
این امکان وجود دارد که متن سنگنوشته، حاوی عبارت ثابتی باشد که در سنت اسلامی کلاسیک، هنگام بردن نام خلفای راشدین استفاده میشده است. به طور مثال، ابوحنیفه (767-699) در مقدمه کتاب الوصیة نوشته: «اعتقاد ما بر این است که پس از پیامبرمان، محمد ـ درود و صلوات خدا بر او ـ، بهترین انسانهای امت ما ابوبکر صدیق، سپس عمر، سپس عثمان و سپس علی ـ خدا از همه آنها راضی باشد ـ هستند؛ زیرا خداوند بلندمرتبه فرمود: و کسانی که سبقت گرفتند * کسانی که سبقت گرفتند؟ اینها کسانی هستند که از مقربان خواهند بود» (سوره واقعه، آیات 11-10)[14]. بسیاری از نویسندگان شافعی نیز این ساختار را در آثار خود آوردهاند؛ مانند: ابوجعفر طحاوی (933-843) و ابوبکر اسماعیلی شافعی (982-891).
بالای طاق جناغیِ قابِ یادمان از هر دو سو دارای متن است. با اطمینان نمیشود متن این قسمت را که به صورت فرورفته و با خط کوفی حک شده خواند. حرف «هاء» که در این متن، تداعی کننده حرف «لام» هست، حکم کلید را برای رمزگشایی بهتر این متن کدگذاری شده دارد. این حرف، پایینتر، در متن اصلی و در کلمه آخر عبارت دعایی «رحمه الله عليهم» هم تکرار شده است. پیشنهاد ما چنین خوانشی است: فبسم معك(ه)م الله.
میتوان متنی را که واژه به واژه میشود «و به نام با شما (آنها) الله»، در جدول نوشت:
به نام ـ
با شما ـ خدا
با آنها ـ
اگر متن را اینطور بخوانیم، نتیجه میگیریم، یک عبارت دینی کدگذاری شده است که 3 جمله را در بر میگیرد: «بسم الله فمعكم الله فمعهم الله؛ به نام خدا! و خدا با شماست! و خدا با آنهاست!»
حرف «هاء» در متن بالایی، به سمت چپ برگشته و بالای خط اتصال «کاف» و «میم» قرار گرفته است؛ یعنی بر خلاف حروف «کاف» و «میم» که دقیقاً روی خط هستند، حرف «هاء» جدا از این خط است. بنابراین امکان دارد، نویسنده متن، با ذکر بخش اول («و خدا با شماست؛ فمعكم الله»)، ابتدا بازدیدکنندگان از این مکان مذهبی آیینی را خطاب قرار میدهد و سپس با ذکر بخش دوم («و خدا با آنهاست؛ فمعهم الله»)، تمام مسلمانانی را که در قبرستان کیرخلار دفن شدهاند در نظر میگیرد. قبرستانی که این مجموعه در قرن 12-11 در مجاور آن قرار داشته است.
لوح شماره چهار
این لوح سنگی ، دارای ابعاد 17-16×50-48×154 سانتیمتر است. در قسمت بالایی لوح، هنرمندانه یک نقش قراردادی از مسجد حجاری شده است. این نقش، فرو رفته است. ساختمان مسجد، فرم П دارد و گوشههای بالای آن با طرح نیم برگ نخلی به سبک آنتفیکس تزئین شدهاند. گنبد خاصی دارد که بالای آن برگ نخل سه برگی با هلالی از ماه قرار گرفته. هلال ماه، رو به بالاست و دو شاخ را تداعی میکند. درون نقش مسجد، واژه «الله» به سبک کوفی به صورت گُلدار حجاری شده است (تصویر 7). دو حرف «لام» در وسط نام «الله»، با خطوط افقی طولانی به هم متصل شدهاند. در وسط خطوط اتصال، برگ نخل سه برگی وجود دارد که بر زیبایی و تقارن کل نقش، میافزاید. سرهای تیز حروف بلند، خیلی بالا رفته و به صورت اریب قطع شدهاند. برای حفظ حالت تقارن، قسمت عمودی حرف آخر (هاء) هم تا ارتفاع حروف بلند، بالا رفته است. برای مقایسه، یادآور میشویم، نام «الله» با چنین نقش و نگار و سبک هنری، روی تخته سنگی متعلق به سال 678 ق./ 1280-1279 م. در بنای مسجد روستای ریچا (داغستان جنوبی) هم مشاهده میشود.[15]

کارکرد و ویژگی مجموعه و سنگنوشتهها
سال 2014 گروه باستانشناسی دربند از انستیتو تاریخ، باستانشناسی و قومشناسی مرکز علمی داغستان آکادمی علوم روسیه (به سرپرستی حاجییِف م. س.)، حفاریهای گستردهای در محل کشف سنگنوشتهها انجام دادند. در نتیجه حفاریها، هدف از ساخت لوحهای کشف شده، حاوی متون مذهبی اسلامی مشخص شد.[16] در جریان کار، مجموعه مذهبی آیینی عظیمی کشف شد. این مجموعه مجهز به سیستم آبرسانی مستقل بوده و با زندگی دینی ـ عبادی شهر قرون وسطایی ارتباط داشته است (تصویر 8). این مجموعه، بخصوص، با انجام آیین خاکسپاری در قبرستان بزرگ و مقدس کیرخلار (به پایین مراجعه کنید) مرتبط بوده. قبرستانی که مخصوص مسلمانان محلی بوده است. مجموعه کشف شده دارای راهآبهای سنگی و سرامیکی، مخازن سنگی فاضلاب، حمام، حوضها و مخازن آب بزرگ و کانال سرپوشیده برای خروج آب کثیف حوضها بوده است. حوضها و مخازن آب را از بلوکهای بزرگی ساخته بودند که به خوبی صاف و صیقلی شده و به روش قفلی به هم متصل شده بودند.

طول برخی از تختهسنگهای استفاده شده در حوضها تا 5/2 متر میرسد. این تختهسنگها، 1 متر عرض (ارتفاع) و حدود 30 سانتیمتر ضخامت دارند. آب این مجموعه از سرچشمههای تنگهای واقع در شمال و غرب نارین قلعه، تأمین میشد. بقایای راهآبهای سرامیکی قرون وسطایی در جاهای مختلفی در طول دیوار شمالی شهر به چشم میخورد. کنار حوضها و راهآبها، سکویی به ابعاد حدودی 3.4 × 3.4 متر وجود دارد که آن هم از تختهسنگهای بزرگ و صیقلی ساخته شده است. این سکو، بقایای بنای نه چندان بزرگی است که ویران شده و به نظر میرسد دارای مکانی برای طهارت بوده است. در میان ویرانه بلوکهای سنگی بزرگ و کار شده ـ متعلق به بنایی که زمانی روی این سکو قرار داشته ـ یک ستون سنگی پیدا شد که روی آن نام «الله» حک شده است (تصویر 9). بالای ستون، کمی جمع شده، ولی در مقطع، قائمالزاویه است (محرابی). ابعاد آن 28×29×81 سانتیمتر است و نام «الله» در قسمت بالایی یک طرف آن حک شده.

لوحهای حاوی سنگنوشته و نیز یافتههای مختلف باستانشناسی، زمان ایجاد این مجموعه را مشخص میکنند. تعداد زیادی ظروف سرامیکی شکسته متعلق به قرن 10 تا اوایل قرن 13، دستبندهای شیشهای شکسته، شیشه نگهداری عطر، محافظ برنزی چاقو یا شمشیر، از یافتههای معمول این دوران هستند. در بین اشیاء یافت شده، 55 سکه وجود دارد که از جذابیت خاصی برخوردارند. پیدا شدن تعداد زیادی سکه در محدوده یک سایت حفاری، نشان می دهد که این مجموعه یک مکان مذهبی بوده که آنجا به عنوان پیشکش یا برای برآورده شدن آرزوها و نذرهایشان، سکههای مسی میانداختند. بخش عمده سکهها مربوط میشود به نیمه دوم قرن 12 تا اوایل قرن 13: درهمهای مسی اتابک نصرتالدین ابوبکر، فرمانروای سلسله اتابکان در آذربایجان (1211-1191)؛ محمود بن پیشکین، فرمانروای اهر (1226-1211)؛ مظفر بن محمد (سالهای 1160) و بک بارس بن مظفر (1170 تا اوایل قرن 13)، فرمانروایان بابالابواب (دربند)[17]. اشیاء پیدا شده، مربوط میشوند به اوایل قرن 13؛ یعنی زمانی که فعالیت این مجموعه متوقف شده (اوج فعالیت مجموعه در فاصله قرنهای 11 تا 12 بوده است). معلوم است که پایان کار مجموعه هم زمان با حمله مغول و ویرانی دربند در نتیجه حمله بوده است. در میان سکهها، 2 فلوس متعلق به سلسله امویان (اواخر قرن 7 و اوایل قرن 8) و 10 فلوس متعلق به سلسله عباسیان (نیمه دوم قرن هشتم) وجود دارد که میتوانند زمان ساخت و نخستین مرحله فعالیت جدی این مجموعه را تعیین کنند (ارزیابی و تشخیص سکهها به لطف گ. و. زلُبین انجام شد). امکان دارد، این مجموعه نیز همزمان با ساخت و سازهای بسیاری در زمان حکام عرب بنا شده باشد. در زمان ایشان، کارهای مهمی برای آبادانی دربند انجام شد؛ از جمله ساخت سیستم آبرسانی که توجه خاصی به آن میشد. به طور مثال، در منابع مختلف از جمله اخبار دربندنامه[18] به فعالیتهای ساختمانی و عمرانی دربند در زمان مسلمة [بن عبد الملك] (سالهای 730) و خلیفه معروف، هارون الرشید (809-786)، اشاره شده است.
بزرگی و ساختمان بناهای کشف شده، لوحهای سنگی ایستاده در کنار آنها با سنگنوشتههای مذهبی و سکههای بسیاری که پیدا شده، همگی این اطمینان را به ما میدهند که این مجموعه، یک مجموعه مذهبی آیینی است. بدون هیچ تردیدی، این مجموعه مجهز به سیستم آبرسانی، برای انجام اعمال «طهارت»، به خصوص برای امواتی که برای دفن در قبرستان مجاور آن میآوردهاند اختصاص داشته است.
معلوم است میت را در ساختمان کوچکی که بالاتر از حوضها و مخازن بوده (به بالا رجوع کنید) روی تخت خاصی میخواباندند. طبق آداب اسلامی، چنین تختهایی را در وسط مکان سرپوشیده مجزایی که برای انجام مراسم استفاده میشده ترتیب میدادند.
از قرار معلوم، طهارت میّت جزو وظایف اجتماعی شرافتمندانه بوده و انجام آن به خدام خاص (غسال) و کمکهای ایشان واگذار میشده. طهارت، شامل وضو (شستشوی بخشهایی از بدن) و غسل (شستشوی کامل بدن) بوده است. قبل از طهارت، تخت را با دقت میشستند و عطرآگین میکردند. مراحل انجام طهارت، با جزئیات در مجموعه احادیث معتبر (به بخش طهارت در کتاب صحیح مسلم رجوع کنید) و آثار دینی، حقوقی و تصوف اسلامی تشریح شده است.[19] اما در قرون وسطی اغلب، واقعیت اعمال با دستورالعملهای موجود در کتابها فرق میکرد. حتی امکان داشت دعاهایی که حین انجام اعمال خوانده میشد، در مذاهب مختلف و فرقههای مختلف تصوف، متفاوت باشد؛ به طور مثال، شافعیها هنگام انجام اعمال باید میگفتند: «خدایا، ما را ببخش». از این دعاها روی یکی از آثار کشف شده در این مجموعه (لوح سنگی شماره 1) هم هست (نباید آنها را با دعای خاکسپاری (صلاة الجنازة) که پس از اتمام طهارت شروع میشود اشتباه گرفت). البته طهارت، قواعدی هم داشت که بین تمام مسلمانان مشترک بود: این که صورت میّت رو به قبله باشد؛ اعمال به ترتیب انجام گیرد؛ شرایط غسل اندام تناسلی رعایت شود؛ از مقدار زیادی آب جاری برای غسل استفاده شود؛ و این که آب غسل، آب چشمه و خوشبو باشد. به همین دلیل، آب، بخصوص آب چشمه، اهمیّت زیادی در اسلام دارد.[20]
محل کشف مجموعه، جالب توجه است. این مجموعه، خارج از شهر واقع شده؛ یعنی خارج از شهرستان قرون وسطایی، نزدیک دروازه دیوار شمالی شهر، باب الجهاد (به ترکی، کیرخلار کاپی)، کنار برج 19 (بر اساس شمارهگذاری ی. آ. پاخُماف). پشت مجموعه، قبرستان بزرگ مسلمانان قرار داشته است. امروز از آن قبرستان، فقط قطعه کوچکی ـ محل دفن شهدای قرون 12-11 (کیرخلار) ـ باقی مانده است. این قطعه با فاصله 500 متر در شمال غرب مجموعه واقع است. دقیقاً در این منطقه دربند (نزدیک دروازه کیرخلار) بود که در سالهای 1960، حین عملیات خاکیبرداری، به صورت اتفاقی، یک لوح سنگی پیدا شد. این لوح که از نظر تاریخی ارزش زیادی دارد، زمانی بالای قبر احمد بن حسین غضائری[21] قاضی القضات منطقه مرزی باب الابواب، یکی از اساتید شیخ الطایفه ابوجعفر طوسی، قرار داشته است. در ریحان الحقائق [و بستان الدقائق] ابوبکر دربندی هم به کرات از احمد غضائری یاد شده است.[22]
[نتیجهگیری]
با توجه به موقعیت مکانی مجموعه و خصوصیت مذهبی و ارتباطی که با آب و غسل و طهارت دارد، میتوان این طور نتیجه گرفت که با قبرستان مرکزی باب الابواب ارتباط مستقیم داشته است. قبرستانی که امکان دارد، محل دفن برخی از یاران پیامبر باشد. یارانی که در لشگرکشی اعراب برای مبارزه با خزرها در سال 644 / 23 -24 ق. شرکت داشتند. در قرن 11 میلادی نیز 40 شهید در این قبرستان دفن شدند که قبر آنها تبدیل به زیارتگاه شد و قبرستان را به ترکی، کیرخلار و به فارسی چهل تن نامیدند.[23] احتمالاً تقدّس این قبرستان، بر فعالیتهای این مجموعه میافزوده: طبق موازین متداول اسلام، برای ورود به قبرستان معمولی، خواندن فاتحه کافی بود؛ اما برای ورود به قبرستانی که محل دفن انسانهای گرامی و قابل احترام بود باید زیارتنامه میخواندند و پیش از آن هم غسل میکردند. در همین رابطه، سنگنوشته «و خدا با شماست، و خدا با آنهاست» (لوح سنگی شماره 4)، صراحتاً به فانیبودن دنیا و مرز باریک میان این دنیا و دنیای ابدی اشاره داشته است.
منابع
- ابوحنیفه، نعمان بن ثابت، کتاب الوصیة، تصحیح: شیخ محمد نابلسی، ترجمه و تعلیقه: شیخ طاهر محمود کیانی.
Kitab al-Wasiyya. Book of the Testament. Al-Imam Abu Hanifa, Muhammad al-Nu’man ibn al-Thabit. Related by Shaykh Muhammad Nabulsi. Translated with Notes by Shaykh Tahir Mahmood Kiani.
URL: http://marifah.net/articles/wasiyya-abuhanifa.pdf (تاریخ مراجعه: 18 سپتامبر 2014)
- اسرار عبادت در اسلام (ترجمه، شرح و مقدمه بر بخش عبادت احیاء [علوم الدين] غزالی)، ادوین الیوت کالورلی، دهلی نو، 1992.
The mysteries of Worship in Islam. Translation with Commentaries and Introduction of al-Ghazzali’s Book of the Ihya’ an the Worship. Edwin Elliot Calverley. New Delhi, 1992.
- باکوی، عبدالرشید، کتاب تلخیص الآثار و عجایب الملک القهار، انتشار متن، ترجمه، مقدمه، تعلیق و ضمائم: ض. م. بنیاداف، مسکو: 1971.
‘Абд ар-Рашид ал-Бакуви. Китаб талхис ал-асар ва-‘аджа’иб ал-малик ал-каххар («Сокращение [книги о] ”памятниках“ и чудеса царя могучего»), Изд. текста, пер., предисл., примеч. и прил. З.М. Буниятова. М., 1971.
- پیاتروفسکی م.؛ علیاکبراف ع. ک. (گردآوری و ویرایش علمی)، آرس اسلامیکا: در بزرگداشت استانیسلاو میخایلوویچ پروزورف، مسکو: نائوکا ـ انتشارات واستوچنایا لیتراتورا، 2016.
Ars Islamica: в честь Станислава Михайловича Прозорова. Cост. и отв. ред. М.Б.Пиотровский, А.К.Аликберов. М.: Наука — Восточная литература, 2016.
- دربندی، ابوبکر محمد بن موسی بن الفرج، کتاب ریحان الحقائق و بوستان الدقائق (نسخه خطی شماره 2191: مخزن نسخ خطی انستیتو تاریخ، باستانشناسی و قومشناسی مرکز علمی داغستان آکادمی علوم روسیه).
- حاجییف م.س.، «باب القیامه: یک بنای دینی قرون وسطایی در دربند»، اسلام و تصوف در داغستان (بولتن آکادمی علوم فنلاند : شماره 352)، ویراستار: موشه گامر، هلسینکی ، 2009، ص 29-39؛
Hajiev М.S. Bab al-Qiyama: a Medieval Cultic Site in Derbend Islam and Sufi sm in Daghestan. (Annales Academiæ Scientiarum Fennicæ. Vol. 352). // еd. by Moshe Gammer. Helsinki, 2009. P. 29–39.
- حاجییِف م. س.، «باب القیامه: بنای دینی اسلامی در دربند، متعلق به دوران قرون وسطی»، داغستان و شرق مسلمان (مجموعه مقالات به افتخار پروفسور آ. ر. شیخ سعیداف)، گردآورنده و ویراستار مسئول: علیاکبراف ع. ک.، بابرُونیکاف و. اُ.، مسکو: 2010.
Гаджиев М.С. Баб ал-кийама — средневековое мусульманское культовое место в Дербенте // Дагестан и мусульманский Восток: Сб. статей в честь проф.А.Р. Шихсаидова / Сост. и отв. ред. А.К. Аликберов, В.О. Бобровников. М., 2010.
- حاجییِف م. س.، «از تاریخ اکتشاف کتیبههای فارسی میانه دربند (به مناسبت 280امین سال مطالعه کتیبههای دربند)»، مجله شرق(Oriens) ، مسکو: 2002، شماره 5، ص 53-42.
Гаджиев М.С. Из истории открытия сред неперсидских надписей Дербента (к 280-летию изу чения дербентской эпигра фики) // Восток (Oriens). M., 2002. № 5. С. 42–53.
- حاجییِف م. س. ؛ آبییِف ع. غ. ؛ بودایچِف آ. ل. ؛ عبداللایِف ع. م. ؛ شائوشِف ک. ب. ، «گزارش اولیه کشف و مطالعه مجموعه دینی مسلمانان در دربند قرن 10 تا اوایل قرن 13»، مجله انستیتو تاریخ، باستانشناسی و قومشناسی، شماره 3، 2015، ص 195-183.
Гаджиев М.С., Абиев А.К., Будайчиев А.Л., Абдуллаев А.М., Шаушев К.Б. Открытие и исследование мусульманского культового комплекса Х — нач. XIII в. в Дербенте (предварительное сообщение) // Вестник Института истории, археологии и этнографии. № 3. 2015. С. 183–195.
- حاجییِف م. س.؛ زلُبین گ. و.، «مطالبی در باب سکهشناسی دربند: سکههای پیدا شده از سایتهای حفاری مجموعه دینی اسلامی قرون وسطایی»، مجموعه مقالات کنفرانس علمی بینالمللی با موضوع باستانشناسی قفقاز شمالی، با عنوان «مطالعه و حفظ میراث باستانی مردم قفقاز» (بیست و نهمین دوره همایش علمی کروپنُف، شهر گرُزنی: 21-18 آوریل 2016)، گرُزنی: 2016.
Гаджиев М.С., Злобин Г.В. Материалы по нумизматике Дербента: монеты из раскопок средневекового мусульманского культового комплекса // Материалы Международной научной конференции по археологии Северного Кавказа «Изучение и сохранение археологического наследия народов Кавказа». XXIX Крупновские чтения. Грозный, 18–21 апреля 2016. г. Грозный, 2016.
- زرگر س. آ.، «آب»، تصاویر و ایدههای اسلامی (مقالاتی در مورد سمبولیسم مقدس)، ویراستار: جان اندرو مورو، جفرسون و لندن : انتشارات شرکت مک فارلند، 1971، ص 112-123.
Zargar C. A. Water // Islamic Images and Ideas. Essays on Sacred Symbolism. ed. by J.A. Morrow. Jefferson and London: McFarland Company, Inc., Publishers, 1971. P. 112-123.
- حاجییِف م. س.؛ کاسوماوا س. یو.، کتیبههای فارسی میانه دربند متعلق به قرن 6، مسکو: ادبیات شرقی، 2006.
Гаджиев М.С., Касумова С.Ю. Среднеперсидские надписи Дербента VI века. М.: Восточная литература, 2006.
- سنگنوشتههای قفقاز شمالی به زبانهای عربی، فارسی و ترکی (بخش اول: سنگنوشتههای قرون 17-10)، انتشار متون، ترجمه، تعلیقه، مقدمه و ضمایم: ل. ای. لاوراف، مسکو: 1966.
Эпиграфические памятники Северного Кавказа на арабском, персидском и турецком языках. Ч. 1. Надписи X–XVII вв. / Тексты, пер., коммент., введ. и прил. Л.И. Лаврова. М., 1966.
- سنگنوشتههای قفقاز شمالی به زبانهای عربی، فارسی و ترکی (بخش دوم: سنگنوشتههای قرون 19-17)، انتشار متون، ترجمه، تعلیقه، مقدمه و ضمایم: ل. ای. لاوراف، مسکو: 1968.
Эпиграфические памятники Северного Кавказа на арабском, персидском и турецком языках. Ч. 2. Надписи XVII–XIХ вв. / Изд. текстов, пер., коммент., ст. и прил. Л.И. Лаврова. М., 1968.
- شیخ سعیداف آ. ر.، «کتیبههای معماری عربی داغستان (قرن 17-11)»، یادداشتهای علمی انستیتو تاریخ، زبان و ادبیات آکادمی علوم اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی داغستان، جلد 13، سری تاریخی، ماخاچ قلعه: 1964.
Шихсаидов А.Р. Арабские строительные надписи Дагестана (XI–XVII вв.) // Ученые записки Института истории, языка и литературы Даг. филиала АН СССР. Т. XIII. Серия историческая. Махачкала, 1964.
- شیخ سعیداف آ. ر.، خالدوف آ. و.، «نسخه های خطی آثار غزالی در داغستان.»، دستنوشتههای شرقی، دفتر 3، شماره 2، 1997، ص 18-30.
Shikhsaidov A. R., Khalidov A. B. Manuscripts of al-Ghazali’s Works in Daghestan// Manuscripta Orientalia. Vol. 3, No 2. 1997. P. 18-30.
- شیخسعیداف آ. ر.، سنگنوشتههای داغستان در قرنهای 17-10به عنوان منبع تاریخی، مسکو: 1984.
Шихсаидов А.Р. Эпиграфические памятники Дагестана X–XVII вв. как исторический источник. М., 1984.
- علیاکبراف ع. ک.، دوران اسلام کلاسیک در قفقاز: ابوبکر دربندی و دائرة المعارف تصوفی او، ریحان الحقائق (قرون 12-11)، مسکو: 2003.
Аликберов А.К. Эпоха классического ислама на Кавказе: Абу Бакр ад-Дарбанди и его суфийская энциклопедия Райхан ал-хака’ик (XI–XII вв.). М,2003.
- علیاکبراف ع. ک.، «مجموعه دینی قرون وسطایی کیرخلار در دربند: روایات شفاهی و منابع مکتوب درباره چهل شهید ایمان»، مطالعات در حوزه اعراب و اسلام (مجموعه مقالات به افتخار هفتادمین سال تولد م. ب. پیاترُفسکی)، ویراستار مسئول: سیداف آ. و.، مسکو: 2014، ص 389-368.
Аликберов А.К. Средневековый культовый комплекс Кырхляр в Дербенте: устные предания и письменные источники о сорока «мучениках за веру» // Исследования по Аравии и исламу: Сб. статей в честь 70-летия со дня рождения М.Б. Пиотровского / Отв. ред. А.В. Седов. М., 2014. С. 368–389.
- کیهاننگاری زکریا بن محمد قزوینی (قسمت دوم کتاب اسرار البلاد): بناهای تاریخی کشورها بر اساس نسخههای خطی مجموعۀ دکتر لی و کتابخانههای برلین، گوتا و لیدن، به اهتمام: ف. ووستنفلد، گوتینگن، 1847.
Zakarija Ben Muhammad el-cazwini’s Kosmographie. Zweiter Theil Kitab asar al-bilad. Die Denkmäler der Länder. Aus den Handschriften des Hn. Dr. Lee und den Bibliotheken zu Berlin, Gotha und Leyden hrsg. von F. Wüstenfeld. Göttingen, 1847.
- گادیف م.ش.؛ شیخسیعدوف آ. ر.، «دربندنامه درباره هارون الرشید و کتیبه عربی تازه کشف شده از 176 ق.»، دستنوشتههای شرقی، دفتر 8، شماره 3، 2002، ص 3-10 .
Gadjiev M.S., Shikhsaidov A.R. The Darband-nāma on Hārūn Al-Rashīd and a Newly Discovered Arabic Inscription from A.H. 176 // Manuscripta Orientalia. Vol. 8. No 3., 2002 Р. 3–10.
- لین، ادوارد ویلیام ، واژهنامه عربی ـ انگلیسی، بیروت، 1968.
An Arabic-English Lexicon by E.W. Lane. Beirut, 1968.
- م. س. حاجییِف؛ آ. ر. شیخ سعیداف، «اخبار دربندنامه درباره هارون الرشید و کتیبه رسمی عربی جدید متعلق به سال 176ق.»، آثار باستانی قفقاز و خاور نزدیک (مجموعه مقالات به مناسبت هفتادمین سال تولد پروفسور م. گ. حاجییِف)، ماخاچ قلعه: 2005.
Гаджиев М.С., Шихсаидов А.Р. Сведения Дербенд-наме о Харун ар-Рашиде и новоот крытая официальная арабская надпись 176 г. хиджры // Древности Кавказа и Ближнего Востока: Сб. статей, посвященный 70-летию со дня рождения проф. М.Г. Гаджиева. Махачкала, 2005.
پاورقی و پینوشت
[1]. این مقاله در ضمن کتاب آرس اسلامیکا به چاپ رسیده است. آرس اسلامیکا اثری پربرگ و با محتوایی متنوع و پژوهشی در موضوع مطالعات شرقی و اسلامشناسی است که در گرامیداشت پرفسور استانیسلاو میخایلویچ پروزورف پژوهشگر و اسلامشناس روس منتشر شده است. مشخصات کتابشناختی مقاله چنین است:
М.С. Гаджиев, А.Р. Шихсаидов, А.К. Аликберов, Арабские эпиграфические памятники XI–XII вв. Новооткрытого мусульманского ритуально-обрядового комплекса в Дербенте, Ars Islamica: в честь Станислава Михайловича Прозорова, Cост. и отв. ред. М.Б.Пиотровский, А.К.Аликберов. М.: Наука — Восточная литература, 2016, С 798-818.
* حاجییِف مرتضیعلی سراجالدینویچ (دکترای علوم تاریخی)، رئیس گروه باستانشناسی انستیتوی تاریخ، باستانشناسی و قومشناسی مرکز علمی داغستان (وابسته به آکادمی علوم روسیه) ـ ماخاچکالا.
** مرحوم شیخسعیداف امری رضایویچ (1928ـ2019) (دکترای علوم تاریخی) محقق ارشد انستیتوی تاریخ، باستان شناسی و قومشناسی مرکز علمی داغستان (وابسته به آکادمی علوم روسیه) ـ ماخاچکالا.
*** رئیس انستیتو شرقشناسی آکادمی علوم روسیه، مسکو، روسیه alikberov@mail.ru
**** دکترای زبان روسی از انستیتو دولتی زبان روسی پوشکین (مسکو)، تهران، ایران m.ghadianlou@yandex.ru
***** پژوهشگر و فهرستنگار نسخ خطی، مسکو، روسیه a.r.heydarbaqi@gmail.com
[2]. برای مطالعه بیشتر، مراجعه کنید به: علیاکبراف ع. ک.، دوران اسلام کلاسیک در قفقاز: ابوبکر الدربندی و دائرة المعارف تصوفی او، ریحان الحقائق (قرون 12-11)، مسکو: 2003، ص 231-221.
[3]. کتاب ریحان الحقائق و بوستان الدقائق ابوبکر محمد بن موسی بن فرج دربندی (نسخه خطی شماره 2191 محفوظ در مخزن نسخ خطی انستیتو تاریخ، باستانشناسی و قومشناسی مرکز علمی داغستان آکادمی علوم روسیه)، برگ «219ر». پیغام ابوبکر دربندی به دانشمند دیگر دربندی، ابوالقاسم وراق (وفات تا سال 1098)، بعداً زکریای قزوینی (م. 1283) در کتاب خود با نام أسرار البلاد تایید کرده است. او در آن کتاب نوشت: «شهر برجهای زیادی دارد. در هر یک از برجها، مسجدی برای مجاوران و طلاب علوم دینی وجود دارد». برای اطلاع بیشتر ر.ک.: کیهاننگاری زکریا بن محمد قزوینی (قسمت دوم کتاب اسرار البلاد): بناهای تاریخی کشورها بر اساس نسخههای خطی مجموعۀ دکتر لی و کتابخانههای برلین، گوتا و لیدن، به اهتمام: ف. ووستنفلد، گوتینگن، 1847، ص340. عبدالرشید باکوی هم در تلخیص الآثار مینویسد: «در هر برج، مسجدی برای طلاب علوم دینی بود». برای اطلاع بیشتر ر.ک.: باکوی، عبدالرشید، کتاب تلخیص الآثار و عجایب الملک القهار، انتشار متن، ترجمه، مقدمه، تعلیقه و ضمائم ض. م. بنیاداف، مسکو: 1971، چاپ عکسی متن عربی، برگ 54ر.
[4]. حاجییِف م. س. ؛ کاسوماوا س. یو.، کتیبههای فارسی میانه دربند متعلق به قرن 6، مسکو: 2006.
[5]. سنگنوشتههای قفقاز شمالی به زبانهای عربی، فارسی و ترکی (بخش اول: سنگنوشتههای قرون 17-10)، انتشار متون، ترجمه، تعلیقه، مقدمه و ضمایم ل. ای. لاوراف، مسکو: 1966؛ سنگنوشتههای قفقاز شمالی به زبانهای عربی، فارسی و ترکی ( بخش دوم: سنگنوشتههای قرون 19-17)، انتشار متون، ترجمه، تعلیقه، مقدمه و ضمایم ل. ای. لاوراف.، مسکو: 1968؛ شیخ سعیداف. آ. ر.، سنگنوشتههای داغستان در قرنهای 17-10 به عنوان منبع تاریخی، مسکو: 1984.
[6]. حاجییِف م. س.، «از تاریخ اکتشاف کتیبههای فارسی میانه دربند (به مناسبت 280امین سال مطالعه کتیبههای دربند)»، مجله شرق(Oriens) ، مسکو: 2002، شماره 5، ص 53-42.
[7]. گادیف م.ش.؛ شیخسیعدوف آ. ر.، «دربندنامه در هارون الرشید و کتیبه عربی تازه کشف شده از 176 ق.»، دستنوشتههای شرقی، دفتر 8، شماره 3، 2002، ص 3-10 ؛ حاجییِف م. س. ؛ شیخ سعیداف آ. ر.، «اخبار دربندنامه درباره هارون الرشید و کتیبه رسمی عربی جدید متعلق به سال 176 ق.»، آثار باستانی قفقاز و خاور نزدیک (مجموعه مقالات به مناسبت هفتادمین سال تولد پروفسور م. گ. حاجییِف)، ماخاچ قلعه: 2005، ص 202-196.
[8]. حاجیف م.س.، «باب القیامه: یک بنای دینی قرون وسطایی در دربند»، اسلام و تصوف در داغستان (بولتن آکادمی علوم فنلاند: شماره 352)، ویراستار: موشه گامر، هلسینکی ، 2009، ص 29-39؛ حاجییِف م. س.، «باب القیامه: مکان مذهبی مسلمانان در دربند، متعلق به دوران قرون وسطی»، داغستان و شرق مسلمان (مجموعه مقالات به افتخار پروفسور آ. ر. شیخسعیداف)، گردآورنده و ویراستار مسئول: علیاکبراف ع. ک. ، بابرُونیکاف و. اُ.، مسکو: 2010، ص 37-20.
[9]. Эстампаж / Estampage or stamping
[10]. سنگنوشتههای قفقاز شمالی به زبانهای عربی، فارسی و ترکی (بخش اول: سنگنوشتههای قرون 17-10)، ص 69، قسمت دوم عبارت فوق «و لا تكن من الغافلين»، همان پایان آیه 205 سوره اعراف است: «خدای خود را با تضرع و پنهانی و بیآنکه آواز برکشی در دل خود در صبح و شام یاد کن و از غافلان نباش».
[11]. بخش سوم کتاب اسرار الصلاة، از احیاء علوم الدین غزالی با تفسیر عبارت «و لا تكن من الغافلين» شروع میشود. برای مطالعه ترجمه انگلیسی این کتاب مراجعه کنید به: اسرار عبادت در اسلام (ترجمه، شرح و مقدمه بر بخش عبادت احیاء [علوم الدين] غزالی)، ادوین الیوت کالورلی، دهلی نو، 1992، ص 38.
[12]. ادوارد ویلیام لین (۱۸۰۱ ـ ۱۸۷۶) از پژوهشگران برجسته زبان عربی است. واژهنامه عربی ـ انگلیسی ادوارد ویلیام لین، یکی از اولین و مهمترین واژهنامههای عربی است که بر اساس بیش از ۱۰۰منبع و مطالعات میدانی خود نویسنده نوشته شده است.
این واژهنامه اگر چه در ایران چندان شناخته شده نمیباشد، یکی از منابع اصلی مطالعه در مورد زبان عربی است و اسلامشناسان و پژوهشگران زبان عربی در ایران از آن به عنوان یکی از منابع خویش یاری میگیرند. این واژه نامه به صورت آنلاین در لینک زیر قابل دسترسی است:
http://lexicon.quranic-research.net
[13]. واژهنامه عربی ـ انگلیسی، ادوارد ویلیام لین، بیروت، 1968، قسمت هشتم، ص 3013.
[14]. Kitab al-Wasiyya. Book of the Testament. Al-Imam Abu Hanifa, Muhammad al-Nu’man ibn al-Thabit. Related by Shaykh Muhammad Nabulsi. Translated with Notes by Shaykh Tahir Mahmood Kiani.
http://marifah.net/articles/wasiyya-abuhanifa.pdf
(تاریخ مراجعه: 18 سپتامبر 2014)
[15]. شیخ سعیداف آ. ر.، «کتیبههای معماری عربی داغستان (قرن 17-11)»، یادداشتهای علمی انستیتو تاریخ، زبان و ادبیات آکادمی علوم اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی داغستان. جلد 13، سری تاریخی، ماخاچ قلعه: 1964، ص 113-112، تصویر 9؛ شیخ سعیداف آ. ر.، سنگنوشتههای داغستان در قرنهای 17-10 به عنوان منبع تاریخی، ص 47-46. تصویر 17؛ لاوراف، ل. ای.، سنگنوشتههای قفقاز شمالی به زبانهای عربی، فارسی و ترکی (بخش اول: سنگنوشتههای قرون 17-10)، ص 277 و 85. جدول 13، 81 آ.
[16]. حاجییِف م. س.؛ آبییِف ع. غ. ؛ بودایچِف آ. ل.؛ عبداللایِف ع. م.؛ شائوشِف ک. ب.، « گزارش اولیه کشف و مطالعه مجموعه دینی مسلمانان در دربند قرن 10 تا اوایل قرن 13»، مجله انستیتو تاریخ، باستانشناسی و قومشناسی. شماره 3، 2015، ص 195-183.
[17]. حاجییِف م. س.؛ زلُبین گ. و.، «مطالبی در باب سکهشناسی دربند: سکههای پیدا شده از سایتهای حفاری مجموعه دینی اسلامی قرون وسطایی»، مجموعه مقالات کنفرانس علمی بینالمللی با موضوع باستانشناسی قفقاز شمالی، با عنوان «مطالعه و حفظ میراث باستانی مردم قفقاز» (بیست و نهمین دوره همایش علمی کروپنُف، شهر گرُزنی: 21-18 آوریل 2016)، گرُزنی: 2016.
[18]. گادیف م.ش.؛ شیخسیعدوف آ. ر.، «دربندنامه درباره هارون الرشید و کتیبه عربی تازه کشف شده از 176 ق.»، دستنوشتههای شرقی، دفتر 8، شماره 3، 2002، ص 3-10 ؛ حاجییِف م. س. ؛ شیخ سعیداف آ. ر.، «اخبار دربندنامه درباره هارون الرشید و کتیبه رسمی عربی جدید متعلق به سال 176ق.»، آثار باستانی قفقاز و خاور نزدیک (مجموعه مقالات به مناسبت هفتادمین سال تولد پروفسور م. گ. حاجییِف)، ماخاچ قلعه: 2005، ص 202-196.
[19]. آثار ابوحامد غزالی بیشترین رواج و تأثیر را در داغستان قرون وسطایی داشت. رجوع کنید به: شیخ سعیداف آ. ر.، خالدوف آ. و.، «نسخه های خطی آثار غزالی در داغستان.»، دستنوشتههای شرقی، دفتر 3، شماره 2، 1997، ص 18-30. غزالی در اثر بزرگ خود، احیاء علوم الدین، یک کتاب را به مسئله طهارت اختصاص داده است (کتاب اسرار الطهارة). رجوع کنید به: غزالی، ابوحامد محمد بن محمد، إحياء علوم الدين، بيروت: دار المعرفة؛ کتاب اسرار الطهارة، ترجمه به انگلیسی: نبیه امین فارسی، 1970 (اولین ویراست 1966)؛ اسرار پاکی، ترجمه به انگلیسی: شیخ محمد اشرف، لاهور.
[20]. به طور مثال، مراجعه کنید به: زرگر س. آ.، «آب»، تصاویر و ایده های اسلامی (مقالاتی در مورد سمبولیسم مقدس)، ویراستار: جان اندرو مورو، جفرسون و لندن : انتشارات شرکت مک فارلند، 1971، ص 112-123.
[21]. شیخسعیداف آ. ر.، سنگنوشتههای داغستان در قرنهای 17-10 به عنوان منبع تاریخی، مسکو: 1984، ص 167-169.
[22]. علیاکبراف ع. ک.، دوران اسلام کلاسیک در قفقاز: ابوبکر دربندی و دائرة المعارف تصوفی او، ریحان الحقائق (قرون 12-11)، مسکو: 2003، ص 244-242.
[23]. برای مطالعه جزئیات بیشتر رجوع کنید به: علیاکبراف ع. ک.، «مجموعه دینی قرون وسطایی کیرخلار در دربند: روایات شفاهی و منابع مکتوب درباره چهل شهید ایمان»، مطالعات در حوزه اعراب و اسلام (مجموعه مقالات به افتخار هفتادمین سال تولد م. ب. پیاترُفسکی)، ویراستار مسئول: سیدُف آ. و.، مسکو: 2014، ص 389-368.


