نام روسی اثر: Ишрак. Журнал исламской философии 2025. Т. 4. № 1
گردآورندگان: بنیاد ابن سینا، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، انستیتو فلسفه آکادمی علوم روسیه
سرویراستار: پروفسور آندری اسمیرنوف
تاریخ نشر: 2026
ناشر: صدرا – مسکو
شمارگان: 500
تعداد صفحات: 96
این شماره از نشریه وزین فلسفی ـ عرفانی «اشراق»، مشتمل بر بخش پژوهش (3 مقاله)، ترجمه (1 مقاله) و نقد و بررسی (2 مقاله) است که در ادامه به معرفی این مقالات میپردازیم:
بخش پژوهش
«کارتزینیسم (دکارتگرایی) در آیینه فلسفه عربی نیمه قرن بیستم»، یوگنیا آنتونوفنا فرالووا، دکترای علوم فلسفی، پژوهشگر ارشد انستیتو فلسفه آکادمی علوم روسیه
چکیده: مقاله به تفسیر میراث فلسفی رنه دکارت در محیط فکری عربی در اواسط قرن بیستم اختصاص دارد. توجه اصلی بر سه جنبه کلیدی از دریافت کارتزینیسم در جهان عرب متمرکز است. نخست، نویسنده نشان میدهد که علاقه به دکارت در کشورهای عربی در دوره شکلگیری هویت ملی و جستجوی راههای نوسازی پدید آمد. دکارت نه تنها بهعنوان «فیلسوف علم»، بلکه بهعنوان نماد فرهنگی که پیوندی میان خردگرایی، پیشرفت علمی و توسعه معنوی را تجسم میبخشید، تلقی میشد. دوم، نویسنده چندین راهبرد تفسیری از کارتزینیسم را مشخص میکند: برخی از متفکران آن را ابزاری برای توسعه فنی ـ اقتصادی میدیدند، برخی دیگر بستری برای تلفیق خردگرایی و سنت دینی میدانستند، و گروهی نیز آن را تهدیدی برای ارزشهای سنتی به شمار میآوردند. سوم، پژوهشگر تحلیل میکند که چگونه فیلسوفان عرب (بهویژه کمال یوسف الحاج، توفیق الحکیم و عثمان امین) مفاهیم کلیدی دکارت ـ «میاندیشم، پس هستم»، شک روششناختی و دوگانهانگاری نفس و بدن ـ را در بستر مسائل محلی دینی، فرهنگی و ایدئولوژیک بازتفسیر کردهاند. نکته ویژهای که مورد توجه قرار گرفته، تحلیل چگونگی استفاده از کارتزینیسم برای توجیه «ایدئولوژی تلفیق»؛ یعنی تلاش برای تلفیق عقلانیت علمی غربی با میراث اسلامی است. نویسنده نشان میدهد که متفکران عرب اغلب بر ناسختگیری و دوگانهانگاری دکارت تأکید میکردند و این ویژگیها را نه بهعنوان نقص، بلکه بهعنوان مزیت آموزهای تلقی میکردند که امکان «دور زدن» افراطهای مادیگرایی و بیخدایی را فراهم میآورد. در عین حال، بافت تاریخی ـ فلسفی شکلگیری اندیشههای دکارت اغلب نادیده گرفته میشد و آموزهاش به ابزاری برای حل مسائل ایدئولوژیک معاصر تبدیل میگردید. بهطور جداگانه به مسئله بحران ایدئولوژی دینی سنتی در جهان عرب و نقش کارتزینیسم در این فرآیند پرداخته شده است. همچنین اشاره شده که علیرغم تلاش محافل محافظهکار برای نقد دکارت بهعنوان نماد «خرد بورژوایی»، بسیاری از روشنفکران در فلسفه او وسیلهای برای بازاندیشی در گذشته و نوسازی اندیشه اسلامی میدیدند.
واژگان کلیدی: خردگرایی، نوسازی، ایدئولوژی تلفیق، دکارت، اسلام، گفتوگوی فرهنگی، تاریخ فکری قرن بیستم
«اسلامگرایی مدرن در اندونزی معاصر (بر اساس ایدئولوژی «محمدیه» در نیمه نخست دهه ۲۰۲۰ میلادی)»، ماکسیم والریویچ کیرچانوف، دکترای علوم تاریخی، دانشیار دانشگاه دولتی وارونژ (فدارسیون روسیه)
چکیده: مقاله به تحلیل درک مفاهیم مدرنیته در سنت فکری معاصر اسلام در اندونزی میپردازد. تازگی پژوهش در تحلیل جامع و تطبیقی درک مدرنیته در گفتمان فکری مسلمانان معاصر جامعه اندونزی است. از نظر روششناختی، مقاله بر اصول مطرحشده در تاریخ فکری استوار است که امکان میدهد روشنفکران مسلمان درگیر در مطالعه مسائل مدرنیته بهعنوان یک جامعه خیالی و ایدههایشان بهعنوان سنتهای ابداعی درک شوند. در مقاله، درک مفهوم «مدرنیته» در متون روشنفکران مسلمان اندونزی، تلاش آنان برای شناسایی و تعیین نشانههای اصلی مدرنیته بهعنوان یک وضعیت تاریخی و فرهنگی، و همچنین جهتها و ویژگیهای تحول و توسعه مفهوم «مدرنیته» در اندیشه مسلمانان کنونی اندونزی تحلیل شده است. فرض بر این است که روشنفکران مسلمان سهم قابلتوجهی در فرآیندهای مدرنیزاسیون جامعه اندونزی دارند، زیرا تحلیل مسائل مدرنیته عملاً فرآیندهای مدرنیزاسیون و تحول سیاسی و اجتماعی را مشروعیت میبخشد. نویسنده در نتیجهگیری اشاره میکند که نخست، ظهور و توسعه مفاهیم مدرنیته در گفتمان فکری مسلمانان اندونزی نتیجه تأثیرات خارجی استعماری و پسااستعماری بوده است؛ دوم، روشنفکران مسلمان تفاسیری از مدرنیته را میسازند و ارائه میدهند که همزمان در گفتمان سکولار پیوندی علوم غربی و سنتهای فکری اسلام جای میگیرد؛ سوم، مفاهیم مدرنیته در نظریههای اندیشمندان مسلمان اندونزی ابزاری شدهاند و تحلیل آنها با پیشفرضهای عقلانی عمومی الگوی مدرنیزاسیون توسعه جامعه مرتبط است.
واژگان کلیدی: اندونزی، اسلام، جامعه فکری، روشنفکران مسلمان، درک مدرنیته، مدرن و ضدِمدرن، سکولاریزاسیون، مدرنیسم، سنتگرایی
«فلسفه دفاعیات دینی فرانسیس مَرّاش»، وسوولود والریویچ زولوتوخین، دکترای الهیات، پژوهشگر ارشد مؤسسه چین و آسیای معاصر آکادمی علوم روسیه؛ استاد گروه مطالعات ادیان دانشگاه فدرال کازان
چکیده: مقاله که به سبک مطالعه موردی نگاشته شده، به مرور برهانهای دفاعیات دینی فرانسیس بن فتحالله المَرّاش (۱۸۳۶-۱۸۷۴)، نویسنده یونانی کاتولیک اهل حلب و از چهرههای نهضت ادبی رنسانس عربی، میپردازد که در اثر پس از مرگ او با عنوان شهادة الطبیعة فی وجود الله والشریعة ارائه شدهاند. برهانهای مَرّاش، گوناگونی روششناختی قابل توجهی را به نمایش میگذارند؛ او میکوشد رویکردهای سنتی کلامی را نه تنها با الهیات عقلانی از نوع عصر روشنگری که ریشه در فلسفه دین باستان دارد، بلکه با جدیدترین دستاوردهای علوم طبیعی غرب نیز تلفیق کند. مَرّاش، هرچند به اختصار، از «حس دینی» (غریزة الدیانة) سخن میگوید و این گواهی مهم بر دریافت همزمان و نقطهای از احساسگرایی دینی غربی در جهان غیرغربی است. با این حال، ادلهای که او برای اثبات درستی حس دینی ارائه میدهد، با آرای احساسگرایان آلمانیزبان، فرانسویزبان و روسیزبان همخوانی ندارد. چهارچوب زبان عربی، مَرّاش را ناگزیر به استفاده از نظام مفهومی سنتی عربی ـ اسلامی میکند؛ از این رو، ایدههای وامگرفته از غرب، ناگزیر در بستر تحول بومی الهیات مسیحی خاورمیانه بازاندیشی میشوند. برهانهای المَرّاش که نوعی انحصارگرایی معتدل را به نمایش میگذارند، بیشتر شبیه به دفاعیات دینی امروزی با رنگوبوی فرقهای هستند تا ساختارهای لیبرال معاصر او که پیرو شلایرماخر بودند. متن مَرّاش شایسته توجه است، زیرا موضوع دفاعیات نظری دین، در ادبیات رنسانس عربی بسیار نادر و در نتیجه کمتر مورد مطالعه قرار گرفته است.
واژگان کلیدی: فرانسیس مَرّاش، دفاعیات دینی، برهان فیزیکی ـ کلامی، حس دینی، رنسانس عربی
بخش ترجمه
«احمد زکی ولیدی: دیدگاههای ابن خلدون درباره آینده دولتهای مسلمان»، پیشگفتار، ترجمه از زبان ترکی عثمانی و توضیحات: ایلشات راشیتوویچ نصیروف، دکتر علوم فلسفی و پژوهشگر ارشد انستیتوی فلسفه آکادمی علوم روسیه
چکیده: در این مقاله یکی از آثار اولیه احمد زکی ولیدی (طوغان)، مورخ برجسته باشقیر و ترک، خاورشناس، ترکشناس و رهبر جنبش ملی باشقیر، یعنی رساله «دیدگاههای ابن خلدون درباره آینده دولتهای مسلمان» که در سال ۱۹۱۴ در مجله «بیلگی مجموعهسی» در استانبول منتشر شده است، به خوانندگان ارائه میشود. در مقدمه مترجم، اندیشههای اصلی احمد زکی ولیدی طوغان درباره دیدگاههای ابن خلدون، مورخ عرب که بنیادگذار فلسفه تاریخ محسوب میشود، نسبت به ماهیت دولت به طور کلی و دولت اسلامی به طور خاص، به اختصار بیان شده است. تفسیر پیشنهادی ولیدی طوغان از آموزههای ابن خلدون مورد بررسی قرار گرفته و استدلالهای وی در تأیید این تز که تئوکراسی نقش منفی در تاریخ ترکان ایفا کرده است، به صورت انتقادی بازتولید میشود. از دیدگاه ولیدی، ترکان و مغولان در تاریخ خود، نظام دولتی را از نظام دینی جدا میکردهاند و یاساهای (قوانین) چنگیزخان دوران تازهای را در شرق مسلمان گشود. محور توجه احمد زکی ولیدی طوغان این پرسش است که آیا ملتهای مسلمان توانایی جذب ارزشهای غربی (ساختار حکومتی ملتهای اروپایی، قوانین سکولار و غیره) را دارند یا خیر. به نظر وی، توسعه دولتهای مسلمان و کشورهای غرب بر اساس الگوهای مشترکی صورت میگیرد. او بر این باور بود که تلاشهای اصلاحطلبان مسلمان برای نوسازی اسلام و تطبیق آن با قوانین مدرن، بینتیجه است. همچنین تأثیر اندیشههای احمد زکی ولیدی طوغان بر اندیشه سیاسی ـ اجتماعی در امپراتوری عثمانی متأخر به طور جداگانه مورد بررسی قرار گرفته است. مشخص شده است که این دیدگاه بر مصطفی کمال آتاتورک، بنیانگذار و نخستین رئیسجمهور جمهوری ترکیه، تأثیر مثبت گذاشته است. ترجمه مقاله احمد زکی ولیدی طوغان با توضیحات علمی همراه است.
واژگان کلیدی: احمد زکی ولیدی (طوغان)، ابن خلدون، فلسفه تاریخ، دولتهای مسلمان، اصلاحطلبی اسلامی، جدایی دولت از دین
بخش نقد و بررسی
«رویکردهای الهیاتی معاصر مسلمانان به پدیده وحی الهی و مشارکت در آن» نقد و بررسی کتاب:
Divine Revelation and Communication: Contemporary Muslim Theological Approaches. Ed. by C. Turner. Berlin, London: Gerlach Press, 2025. 330 p
دمیتری ولادیسلاو اویچ آوسیاننیکوف، کاندیدای علوم تاریخی، دانشیار دانشگاه دولتی سن پترزبورگ
چکیده: در این نقد، تلاشی برای تحلیل اثری صورت گرفته است که توسط گروهی از نویسندگان با حمایت صندوق بینالمللی الهیات اسلامی تدوین شده است. این تکنوشت جمعی، نخستین تلاش از نوع خود برای گذار از مطالعه «ایستا»ی حقوق اسلامی به سوی تأمل «پویا»ی الهیاتی است که به نیازهای معنوی روزگار معاصر پاسخ میدهد. پدیدآورندگان مجموعه، بهخوبی مسئلهدار بودن اصطلاح ذاتگرایانه «الهیات اسلامی» را به تصویر میکشند و بهجای آن، بر کثرت چشماندازهای الهیاتی مسلمانان تأکید میورزند، از جمله مفاهیم پژوهشگران «داخلی» که نه تنها بهعنوان تحلیلگر، بلکه بهعنوان ادامهدهندگان رسالت راهنمایی معنوی برخاسته از سنتهای دینی سدههای میانه عمل میکنند. این کتاب، آثار متخصصانی از حوزههای گوناگون را گرد هم آورده و بستری برای گفتوگو میان دانش «مدرسهای» اسلامی و ابزارهای نوین دانشگاهی فراهم میسازد. این اثر، مخاطبانی گسترده از محافل دانشگاهی گرفته تا نهادهای آموزشی اسلامی را هدف قرار داده است.
واژگان کلیدی: الهیات، اسلام، پیامبرشناسی، فرشتهشناسی، هستی (وجود)، اجتهاد
«سهل تستری و خاستگاه هرمنوتیک صوفیانه: تأملی بر ترجمهٔ روسی تکنگاری گرهارد باورینگ» نقد و بررسی کتاب:
Бёверинг Г. Мистическое видение экзистенции в классическом исламе. Кораническая герменевтика Сахла Тустари / Пер. с англ. А.В. Рыжова. М.: Издательство «Номос», 2025. 182 с
یولیا یوگنیِونا فِدروا، کاندیدای علوم فلسفی، پژوهشگر ارشد مؤسسهٔ فلسفه آکادمی علوم روسیه
چکیده: مقاله به تحلیل تکنگاری گرهارد باورینگ میپردازد که به بازسازی روش هرمنوتیکی سهل تستری (۸۱۸–۸۹۶ م)، از زاهدان و اندیشمندان نخستین تصوف، اختصاص دارد. این کتاب از زمان انتشار در سال ۱۹۸۰، به عنوان پژوهشای کلاسیک و بنیادین دربارهٔ کتاب تفسیر القرآن العظیم تستری، که یکی از نخستین مجموعههای تفسیری صوفیانه به شمار میرود، شناخته میشود. محور توجه نویسنده بر دو جنبهٔ اساسی پژوهش بووورینگ متمرکز است: جنبهٔ تاریخی ـ متنی (مرور بر زندگینامهٔ تستری، استادان و شاگردان وی، و تحلیل سنت نسخهخطی) و جنبهٔ مفهومی (بررسی دیدگاههای تستری دربارهٔ پیمان ازلی (میثاق)، ساختارهای انسانشناختی او و روش خوانش و تفسیر قرآن). نشان داده شده است که باورینگ تنها به تحلیل فیلولوژیک متون اکتفا نکرده، بلکه نظام هرمنوتیکی یکپارچهای از تستری بازآفریده و همچنین پیوند میان مفاهیم بنیادین تصوف اولیه، از جمله: نفس، قلب، سرّ، و تجلی خداوند در جهان را تبیین کرده است. همچنین به ترجمهٔ کتاب که در سال ۲۰۲۵ توسط آ.و. ریژوف تهیه شده، ارزیابی داده شده و کاستیهای محتوایی قابل توجهی که اندیشهٔ باورینگ را به طور اساسی مخدوش میکنند، نشان داده شده است. در نهایت نتیجهگیری شده است که نبود حداقل ویرایش علمی و یکدستسازی در آوانویسی اصطلاحات، اشتباهات در برگردان اصطلاحات صوفیانه و نامهای خاص، و نیز رعایت نکردن قوانین استناد، سطح کلی انتشار را به طور قابل توجهی کاهش داده است.
واژگان کلیدی: گرهارد باورینگ، سهل تستری، تصوف، تفسیر، پیمان ازلی (میثاق)، ترجمه، نقد، هرمنوتیک
برای دسترسی به متن این مقالات به لینک زیر مراجعه کنید:
https://ishraq.iphras.ru/issue/view/602
هدف از انتشار نشریه فلسفی ـ عرفانی اشراق معرفی فرهنگ، تمدن اسلامی، اسلامشناسی در روسیه و خارج از روسیه به علاقمندان، اساتید و دانشجویان است. مجموعه سالنامه فلسفی اشراق که با همکاری و تلاشهای مرحوم یانیس اشوتس منتشر میشد، از سال 2024 در قالب مجله به صورت 2 بار در سال به مخاطبان عرضه میگردد. سرویراستاری نشریه اشراق را پروفسور آندری اسمیرنوف رئیس انستیتو فلسفه آکادمی علوم روسیه بر عهده دارند.
