نویسندگان اثر حاضر توضیح میدهند که درباره جَدیدیها و جنبش اصلاح اسلامی در امپراتوری روسیه و خارج از آن، ادبیات پژوهشی بسیار گستردهای وجود دارد؛ بااینحال، از نظر آنان هنوز برخی زوایا به اندازه کافی بررسی نشدهاند. یکی از این حوزهها، تاریخنگاری است؛ بهویژه اینکه تاریخنگاری مسلمانان در مواردی حتی در قرن بیستم نیز در چارچوبهای سنتی وقایعنامهنویسی مسلمانان باقی مانده بود. کتاب حاصل یک پروژه علمی جمعی در سالهای ۲۰۲۲–۲۰۲۳ است که هدف آن بررسی تاریخیِ شکلگیری روایتهای مدرن تاریخی در میان مسلمانان سرزمینهای سابق امپراتوری روسیه و عثمانی و بررسی تفاوتها و شباهتهای این روایتهاست. در کتاب همچنین به مسئله شکلگیری تاریخنگاری ملی مسلمانان در چارچوب انتقال دانش میان امپراتوریها، امپراتوری و ملتسازی، آمیختگی تاریخنگاری مسلمانان و مسئله عاملیت در تولید دانش تاریخی اشاره شده است. اثر حاضر بر آثار تاریخی چند عالم و نویسنده مسلمان تمرکز میکند: از جمله مراد رمزی، علی کایائف، جمالالدین القَرَبوداغی، یوسف آکچورا و نویسندهای که با نام «مرزا علیم» در مطبوعات روسی اواخر قرن نوزدهم مینوشت.
از اهمیت کتاب میتوان به آثار تاریخی علمای بزرگ روسیه از دهه ۱۸۸۰ تا نیمه اول قرن بیستم اشاره کرد که بسیاری از آنها برای اولین بار به همراه مقدمه و توضیحات به زبان اصلی منتشر میشوند.
اثر مذکور برای شرقشناسان، دانشجویان و دانشجویان تحصیلات تکمیلی رشتههای شرقشناسی و به طور کلی برای طیف گستردهای از خوانندگان جالب خواهد بود و همچنین میتواند در آموزش دانشگاهی مورد استفاده قرار گیرد.
مشخصات کتاب
عنوان کتاب (به زبان روسی): Из хроник в историографию: Исторические сочинения мусульман России конца XIX – первой половины XX в.
نوع اثر: مونوگراف جمعی
ویراستار علمی: و.ا. بوبروونیکوف
نویسندگان:
س.ز. احمدولین، ا.یو. بسمرتنایا، آ.د. واسیلیف، ا.ر. ناوروزوف، د.ز. شاریافتدینووا، ش.ش. شیخالیف، و همچنین ا.ی. کایف، م.ی. کایف.
محل و سال انتشار: مسکو، ۲۰۲۶
ناشر: انتشارات «صدرا»
تعداد صفحات: ۵۴۴ صفحه
این اثر با حمایت بنیاد ابن سینا تهیه و منتشر شده است.
معرفی محتوای اثر
فصل ۱: روش انتقادی تاریخنگاری ترکهای مسلمان از دیدگاه مراد رمزی
این فصل به بررسی روششناسی تاریخی مراد رمزی و اثر اصلی او «تلفیق الاخبار» اختصاص دارد. نویسندگان بر اهمیت بررسی شکلگیری دیدگاههای فلسفی و آموزشی او تأکید میکنند، زیرا از طریق آثار او میتوان نحوه مواجهه یک اندیشمند مسلمان با رویدادهای تاریخی و مسائل اجتماعی زمان خود را بررسی کرد. یکی از محورهای مهم این فصل، نحوه برخورد رمزی با منابع تاریخی است. در بررسی «تلفیقالاخبار»، نویسندگان به تأکید او بر عدالت و واقعبینی در ثبت تاریخ اشاره میکنند. رمزی از مورخانی انتقاد میکند که در توصیف اقوام و رویدادها تحت تأثیر دشمنی یا احساسات قرار میگیرند و معتقد است نباید احساسات را در کاری مانند ثبت تاریخ دخالت داد. «تلفیقالاخبار» همچنین بخشهایی درباره تاریخ باشقیرها دارد. نویسندگان توضیح میدهند که اطلاعات مربوط به باشقیرها در دو بخش و در دو جلد اثر رمزی آمده است: نخست اطلاعات مربوط به دوره قرون وسطی و سپس تاریخ باشقیرها پس از الحاق به روسیه.
فصل ۲: تاریخ پوزیتیویستی جهان اسلام و اقوام مسلمان داغستان از دیدگاه علی کایف
این فصل به زندگی و آثار علی کایف اختصاص دارد که یک عالم اصلاحطلب و روزنامهنگار بود. نویسندگان نشان میدهند که کایف با تأثیرپذیری از پوزیتیویسم اروپایی و جنبش اصلاحطلبی اسلامی (جدیدیه)، به نقد منابع تاریخی سنتی پرداخت و به عنوان یک تاریخنگار و منبعشناس عمل کرد. فصل شامل بخشهایی درباره زندگینامه او، تأثیرات فکری، فعالیتهای روزنامهنگاری در «جریدات داغستان»، و ترجمه بخشهایی از کتاب درسی تاریخ او «الحکایات الماضیه» و مقالات منتخب اوست.
فصل ۳: تمدن آسیایی، اسلام و اقوام ترک در وقایعنگاری جمالالدین القَرَبوداغی
نویسنده فصل توضیح میدهد که بررسی آثار تاریخی عربیزبان داغستان نشان میدهد نوشتههای تاریخی این منطقه از قرن چهاردهم تا میانه قرن نوزدهم عمدتاً به نوعی تاریخنگاری توصیفی تعلق داشتهاند. این آثار معمولاً رویدادهای گذشته را ثبت میکردند، بدون اینکه تحلیل انتقادی گسترده یا ارجاع به آثار مورخان پیشین ارائه کنند. اما در مورد اثر جمالالدین القَرَبوداغی، نویسنده فصل رویکرد متفاوتی را مطرح میکند. این اثر در ظاهر شبیه یک وقایعنامه عربی است، ولی متن نشان میدهد که نویسنده در برخورد با اطلاعات تاریخی رویکردی تحلیلیتر دارد و از نظر نویسنده فصل، میتوان آن را به تاریخنگاری پوزیتیویستی اروپایی قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم نزدیک دانست.
فصل شامل بخشهایی درباره زندگینامه نویسنده، نسخههای خطی اثر، محتوای آن (شامل تاریخ مغولها، تیموریان، شمخالها، و جنبشهای شیخ منصور و شامل)، و ترجمه بخشهایی از متن عربی است.
فصل ۴: دیدگاه یوسف آکچورا درباره تاریخ ملی ترکهای مسلمان در جمهوری ترکیه
این فصل به بررسی دیدگاههای یوسف آکچورا درباره تاریخنگاری ملی ترکها اختصاص دارد. نویسندگان نشان میدهند که آکچورا با تأثیرپذیری از ملیگرایی اروپایی، به دنبال ایجاد یک تاریخنگاری ملی برای ترکها بود که بر هویت ترک (نه اسلامی یا عثمانی) تأکید کند. فصل شامل بخشهایی درباره زندگینامه آکچورا، دیدگاههای او درباره تاریخ به عنوان علم و سیاست، نقش او در تأسیس «انجمن تاریخ ترک»، و ترجمه مقاله معروف او «سه نوع سیاست» و جدلهای پیرامون آن است.
فصل ۵: مرزا علیم: مسئله هویت، مفهوم تاریخ و جهتگیریهای فرهنگی مدرنیسم مسلمان روسزبان در اواخر امپراتوری روسیه
این فصل به بررسی مجموعه مقالات مرزا علیم با عنوان «اسلام و محمدیت» میپردازد که در سال ۱۸۸۲ در روزنامه «سنپترزبورگسکیه ودوموستی» منتشر شد. نویسنده با بررسی این مقالات، به تحلیل مفهوم تاریخ، هویت نویسنده (که هویت دقیق او مشخص نیست)، و جهتگیریهای فرهنگی او میپردازد. مرزا علیم در این مقالات از یک سو به دفاع از اسلام در برابر اتهامات شرقشناسان اروپایی میپردازد و از سوی دیگر، با تکیه بر منابع اروپایی و اصلاحطلبی هندی (جنبش علیگره)، خواستار اصلاحات در جهان اسلام است. فصل شامل بخشهایی درباره زمینه تاریخی، مشکلات هویتیابی نویسنده، مفهوم تاریخ در آثار او، و ترجمه کامل مقالات است.
