کتاب حاضر پژوهشی جامع درباره ابعاد تاریخی، اقتصادی، تجاری و ژئوپلیتیکی روابط ایران و روسیه است. این اثر تلاشی برای مطالعه جامع ابعاد مختلف مشارکت تجاری و اقتصادی روسیه و ایران در شرایط تحریم، شناسایی فرصتها و چالشها و همچنین ارزیابی چشماندازهای توسعه بیشتر این همکاری مهم است. تحلیل انجامشده نهتنها امکان نظاممند کردن تجربه انباشته همکاریهای روسیه و ایران را فراهم میکند، بلکه به شناسایی مسیرهای جدید توسعه این روابط در شرایط شکلگیری اقتصاد جهانی چندقطبی نیز کمک میکند. این تکنگاشت برای متخصصان حوزه روابط بینالملل، اقتصاددانان، مورخان و همچنین علاقهمندان به مسائل توسعه همکاریهای روسیه و ایران تهیه شده است.
مشخصات کتاب
عنوان اصلی (به زبان روسی): Торгово-экономическое партнерство России и Ирана в условиях санкций: возможности, вызовы и перспективы
نویسنده: جمعی از نویسندگان
ناشر: انتشارات صدرا (مسکو)
سال انتشار: 2026
نوع اثر: مونوگراف جمعی
تعداد صفحات: 256 صفحه
نهاد همکار: دانشگاه دولتی سنپترزبورگ (СПБГУ)
این اثر با حمایت بنیاد ابنسینا منتشر شده است.
معرفی محتوای کتاب
در فصل نخست، روابط تجاری ایران و روسیه در چارچوب روابط سیاست خارجی دو کشور بررسی شده است. نویسنده با مرور مناسبات اقتصادی ایران و روسیه از دوره صفویه و آغاز حکومت خاندان رومانوف، نقش تجارت و مبادلات اقتصادی را در شکلگیری و تداوم روابط میان دو کشور مورد توجه قرار میدهد. در این فصل همچنین به نقش مسیرهای تجاری دریای خزر و اهمیت اقتصادی آنها در سیاست روسیه نسبت به ایران اشاره شده است.
فصل دوم به توسعه روابط تجاری ایران و روسیه در قرن بیستویکم اختصاص دارد و چالشها و ظرفیتهای همکاری دوجانبه را بررسی میکند. بر اساس مطالب این فصل، روابط تجاری دو کشور در سه دهه اخیر روندی نوسانی داشته، اما در سالهای اخیر رشد تجارت متقابل سرعت بیشتری گرفته است. توافق تجارت آزاد ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا، پیمان مشارکت راهبردی جامع، توسعه کریدور بینالمللی حملونقل شمال ـ جنوب و ایجاد همکاریهای تولیدی از جمله موضوعاتی هستند که در این فصل مورد بررسی قرار گرفتهاند.
در فصل سوم، نظام تحریمهای اعمالشده علیه ایران و شکلگیری و تحول مفهوم «اقتصاد مقاومتی» بررسی شده است. نویسندگان ضمن مرور تاریخ تحریمهای ایران، به واکنشهای اقتصادی این کشور از جمله توسعه تولید داخلی، تنوعبخشی اقتصادی و استفاده از ظرفیتهای داخلی پرداختهاند و چالشهای موجود در مسیر اصلاحات اقتصادی، افزایش بهرهوری، شفافیت و تنوعبخشی به تولید را مورد توجه قرار دادهاند.
فصل چهارم به مسئله مشروعیت تحریمهای اقتصادی علیه روسیه اختصاص دارد. در این بخش، تفاوت میان تحریمهای مبتنی بر تصمیمات شورای امنیت سازمان ملل متحد و محدودیتهای یکجانبه اقتصادی بررسی شده و مسائل حقوقی و اقتصادی ناشی از تحریمهای یکجانبه و تحریمهای ثانویه مورد بحث قرار گرفته است. تجربه ایران در مواجهه با تحریمها نیز به عنوان یکی از موضوعات قابل توجه برای روسیه مطرح شده است. یکی دیگر از محورهای اصلی کتاب، کریدور بینالمللی حملونقل شمال ـ جنوب است.
فصل پنجم با بررسی برخی ابعاد ژئوپلیتیکی این کریدور، نقش آن را در ایجاد مسیرهای حملونقل جدید و تغییر جریانهای تجاری مورد بررسی قرار میدهد. نویسندگان همچنین منافع و نقش کشورهای مختلف در این کریدور و تأثیر تحولات ژئوپلیتیکی، تحریمها و تغییرات ساختاری تجارت جهانی بر مسیرهای حملونقل را بررسی کردهاند.
فصل ششم به مناطق ویژه اقتصادی آستراخان و منافع ایران و روسیه در این مناطق اختصاص دارد. در این فصل، منطقه ویژه اقتصادی «لوتوس» و جایگاه آن در زیرساختهای تجاری و لجستیکی کریدور شمال ـ جنوب مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین فعالیت شرکتهای روسی و ایرانی، ظرفیتهای همکاری در حوزه حملونقل و لجستیک و حضور احتمالی شرکتهای کشورهای ثالث، از جمله چین، بررسی شده است.
در فصل هفتم، تحول نظام حمایت تعرفهای ایران و آثار مورد انتظار آزادسازی تجارت با اتحادیه اقتصادی اوراسیا بررسی میشود. نویسنده توافق تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا را یکی از تحولات مهم در سیاست تجاری ایران معرفی کرده و تأثیر احتمالی حذف تعرفهها بر حجم تجارت را محاسبه کرده است. بر اساس محاسبات ارائهشده در این فصل، انتظار میرود واردات ایران از کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا حدود یکپنجم و صادرات ایران به این کشورها حدود ۸ درصد افزایش یابد. فصل هشتم نیز به تحول نظامهای پرداخت ایران و روسیه در شرایط چالشهای ژئوپلیتیکی اختصاص دارد. در این بخش، اقدامات دو کشور برای حفظ و توسعه نظامهای پرداخت ملی و ایجاد ابزارهای جدید پرداخت و تسویه مورد بررسی قرار گرفته است. نظام پرداخت «میر»، سامانه پرداخت سریع روسیه و طرح روبل دیجیتال از جمله موضوعات مطرحشده درباره روسیه هستند و در مورد ایران نیز توسعه ابزارهای پرداخت غیرنقدی و سازوکارهای تسویه در شرایط تحریم بررسی شده است.
در بخش پایانی مونوگراف، حوزههایی برای ادامه پژوهش پیشنهاد شده است؛ از جمله فناوری و هوش مصنوعی، انرژی و انرژی هستهای صلحآمیز، امنیت غذایی و تجارت کشاورزی، نقش بازیگران غیررسمی اقتصادی و شبکههای تجاری، پیامدهای زیستمحیطی زیرساختهای حملونقل و همچنین آثار اجتماعی و فرهنگی توسعه روابط اقتصادی، از جمله مهاجرت، تبادلات فرهنگی و فعالیتهای اقتصادی در سطح خرد. این مونوگراف در مجموع، روابط اقتصادی ایران و روسیه را از منظرهای تاریخی، تجاری، تحریمی، حملونقل، تعرفهای و نظامهای پرداخت بررسی کرده و در پایان، بر ضرورت ادامه پژوهش درباره ابعاد مختلف این روابط تأکید میکند.
