«فرهنگ بزرگ فارسی_روسی»، از مهم‌ترین آثار معاصر در حوزه مطالعات زبان فارسی در روسیه، توسط پروفسور ولادیمیر ایوانف، فوق دکترای زبان‌شناسی و ادبیات و رئیس گروه آفریقا_آسیا در دانشگاه دولتی مسکو، تدوین شده است. همچنین می‌توان به همکاری پژوهشگران و متخصصان برجسته ایران‌شناسی از جمله پروفسور ادلمان، پروفسور میکلایچیک و پروفسور گلادکوا اشاره کرد. لازم به ذکر است که جلد نخست این مجموعه توسط انتشارات «نااوکا» در سال ۲۰۲۰ در مسکو منتشر شد و جلد دوم و سوم آن توسط بنیاد ابن‌سینا در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ به چاپ رسید.
اثر حاضر با همکاری آکادمی علوم روسیه، انستیتو آفریقا_آسیا دانشگاه دولتی مسکو، مؤسسه شرق‌شناسی و انجمن روسی مدرسان زبان و ادبیات فارسی منتشر شده و از حمایت مالی بنیاد روسیه (روسکی‌میر) برای پژوهش‌های بنیادی نیز برخوردار بوده است.
اهمیت این اثر زمانی روشن‌تر می‌شود که سابقه فرهنگ‌نویسی فارسی_روسی را در نظر بگیریم. فرهنگ‌های قدیمی‌تر، به‌ویژه فرهنگ دو جلدی فارسی_روسی به سرپرستی یوری روبینچیک که در سال ۱۹۷۰ منتشر شد، برای چندین دهه از منابع اصلی ایران‌شناسان روسیه، کشورهای مستقل مشترک‌المنافع و همچنین روسی‌دانان کشورهایی بود که با زبان فارسی پیوند عمیقی دارند. با این حال، در فاصله نیم‌قرن پس از انتشار آن، زبان فارسی و جهان پیرامون آن تغییرات گسترده‌ای را تجربه کرد؛ تغییراتی که طبیعتاً نمی‌توانستند در فرهنگ سال ۱۹۷۰ بازتاب کافی داشته باشند و از این رو، لزوم تدوین فرهنگ‌نامه‌ای به‌روز و غنی‌تر را هرچه بیشتر تقویت می‌کردند.
پاسخ به تغییرات پنجاه ساله زبان فارسی
یکی از مهم‌ترین دلایل تدوین فرهنگ جدید، همین فاصله تاریخی است. پس از انقلاب اسلامی ایران، واژگان و اصطلاحات فراوانی در حوزه‌های سیاسی، اجتماعی، حقوقی و اداری وارد کاربرد گسترده فارسی شد. همچنین فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱ و شکل‌گیری فدراسیون روسیه و کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، مجموعه‌ای از مفاهیم و واقعیت‌های جدید را وارد فضای زبانی روسی و فارسی کرد.
در کنار این تحولات سیاسی و اجتماعی، انقلاب فناوری نیز ساختار واژگان فارسی را دگرگون کرد. رایانه‌های شخصی، اینترنت، ارتباطات تلفن همراه، علوم رایانه و فناوری‌های جدید به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی روزمره تبدیل شدند. این در حالی است که بخش مهمی از این واژگان در فرهنگ‌های فارسی-روسی پیشین وجود نداشتند.
فرهنگ بزرگ فارسی_روسی تلاش کرده است این خلأ را جبران کند. در تدوین آن، علاوه بر واژگان عمومی، توجه ویژه‌ای به اصطلاحات علمی و فنی، از جمله حوزه علوم رایانه شده و در موارد متعدد معادل انگلیسی و گاه فرانسوی اصطلاحات نیز ارائه شده است.
پیوند میان فارسی کلاسیک و فارسی معاصر
یکی از ویژگی‌های مهم «فرهنگ بزرگ فارسی-روسی» گستره تاریخی واژگان آن است. این اثر تنها یک فرهنگ فارسی معاصر نیست؛ بلکه تلاش می‌کند میان فارسی کلاسیک و فارسی معاصر ارتباط برقرار کند.
بر اساس مقدمه فرهنگ، در فرهنگ‌های متأخرتر بخشی از واژگان کلاسیک حذف شده بود و جای آن را واژگان جدید گرفته بود. این مسئله برای پژوهشگرانی که با متون کلاسیک فارسی، نسخه‌های خطی و اسناد تاریخی سروکار دارند، مشکل ایجاد می‌کرد. در فرهنگ جدید، واژگان کهن و کلاسیک نیز در کنار واژگان معاصر گنجانده شده‌اند.
این ویژگی باعث می‌شود فرهنگ برای طیف گسترده‌ای از کاربران قابل استفاده باشد: از پژوهشگر ادبیات کلاسیک و نسخه‌شناس گرفته تا مترجم، ایران‌شناس، زبان‌شناس و پژوهشگر مسائل معاصر ایران.
مجموعه سه جلدی «فرهنگ بزرگ فارسی_روسی» حدود ۷۹ هزار مدخل واژگانی و حدود ۶۶۵۰۰ واحد اصطلاحی را دربر می‌گیرد که جلد نخست آن ۹۳۲ صفحه، جلد دوم ۱۰۰۸ صفحه و جلد سوم ۱۱۳۶ صفحه دارد.
برای تدوین آن، مجموعه مدخل‌های فرهنگ دو جلدی روبینچیک و همکاران، شامل حدود ۴۴ هزار واحد، به‌عنوان یکی از منابع اصلی مورد استفاده قرار گرفته، اما اطلاعات آن صرفاً بازنشر نشده و به‌طور گسترده بازبینی و اصلاح شده است.
همچنین از فرهنگ‌های مهم فارسی، از جمله آثار انوری، خیام و صادقی، وارد مجموعه مدخل‌های این فرهنگ شده است. اصطلاحات و مثال‌های مورد استفاده در این فرهنگ‌ها نیز در تدوین اثر جدید مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
بنابراین، این اثر را نمی‌توان صرفاً نسخه جدیدی از یک فرهنگ لغت تلقی کرد؛ بلکه پروژه‌ای برای بازسازی، به‌روزرسانی و گسترش یک سنت چند دهه‌ای فرهنگ‌نویسی فارسی-روسی است.
