«فرهنگ بزرگ فارسی-روسی»؛ گامی مهم در نوسازی منابع ایرانشناسی روسیه
«فرهنگ بزرگ فارسی-روسی»، از مهمترین آثار معاصر در حوزه مطالعات زبان فارسی در روسیه است که با همکاری پژوهشگران و متخصصان ایرانشناسی تدوین و در سال ۲۰۲۰ توسط انتشارات علمی «نااوکا» در مسکو منتشر شده است. این فرهنگ در سه جلد تنظیم شده که جلد نخست آن ۹۳۲ صفحه، جلد دوم آن ۱۰۰۸ صفحه و جلد سوم ۱۱۳۶ صفحه دارد. اثر با همکاری بنیاد ابنسینا، آکادمی علوم روسیه، مؤسسه شرقشناسی و انجمن روسی مدرسان زبان و ادبیات فارسی منتشر شده و از حمایت مالی بنیاد روسیه (روسکیمیر) برای پژوهشهای بنیادی نیز برخوردار بوده است.
اهمیت این اثر زمانی روشنتر میشود که سابقه فرهنگنویسی فارسی-روسی را در نظر بگیریم. فرهنگهای قدیمیتر، بهویژه فرهنگ دو جلدی فارسی-روسی به سرپرستی یوری روبینچیک که در سال ۱۹۷۰ منتشر شد، برای چندین دهه از منابع اصلی ایرانشناسان روسیه و کشورهای مستقل مشترکالمنافع و همچنین روسیدانان در ایران و افغانستان بود. با این حال، در فاصله نیمقرن پس از انتشار آن، زبان فارسی و جهان پیرامون آن تغییرات گستردهای را تجربه کرد؛ تغییراتی که طبیعتاً نمیتوانستند در فرهنگ سال ۱۹۷۰ بازتاب کافی داشته باشند.
پاسخ به تغییرات پنجاه سال زبان فارسی
یکی از مهمترین دلایل تدوین فرهنگ جدید، همین فاصله تاریخی است. پس از انقلاب اسلامی ایران، واژگان و اصطلاحات فراوانی در حوزههای سیاسی، اجتماعی، حقوقی و اداری وارد کاربرد گسترده فارسی شد. همچنین فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱ و شکلگیری فدراسیون روسیه و کشورهای مستقل مشترکالمنافع، مجموعهای از مفاهیم و واقعیتهای جدید را وارد فضای زبانی روسی و فارسی کرد.
در کنار این تحولات سیاسی و اجتماعی، انقلاب فناوری نیز ساختار واژگان فارسی را دگرگون کرد. رایانههای شخصی، اینترنت، ارتباطات تلفن همراه، علوم رایانه و فناوریهای جدید به بخش جداییناپذیر زندگی روزمره تبدیل شدند. این در حالی است که بخش مهمی از این واژگان در فرهنگهای فارسی-روسی پیشین وجود نداشتند.
فرهنگ بزرگ فارسی-روسی تلاش کرده است این خلأ را جبران کند. در تدوین آن، علاوه بر واژگان عمومی، توجه ویژهای به اصطلاحات علمی و فنی، از جمله حوزه علوم رایانه شده و در موارد متعدد معادل انگلیسی و گاه فرانسوی اصطلاحات نیز ارائه شده است.
پیوند میان فارسی کلاسیک و فارسی معاصر
یکی از ویژگیهای مهم «فرهنگ بزرگ فارسی-روسی» گستره تاریخی واژگان آن است. این اثر تنها یک فرهنگ فارسی معاصر نیست؛ بلکه تلاش میکند میان فارسی کلاسیک و فارسی معاصر ارتباط برقرار کند.
بر اساس مقدمه فرهنگ، در فرهنگهای متأخرتر بخشی از واژگان کلاسیک حذف شده بود و جای آن را واژگان جدید گرفته بود. این مسئله برای پژوهشگرانی که با متون کلاسیک فارسی، نسخههای خطی و اسناد تاریخی سروکار دارند، مشکل ایجاد میکرد. در فرهنگ جدید، واژگان کهن و کلاسیک نیز در کنار واژگان معاصر گنجانده شدهاند.
این ویژگی باعث میشود فرهنگ برای طیف گستردهای از کاربران قابل استفاده باشد: از پژوهشگر ادبیات کلاسیک و نسخهشناس گرفته تا مترجم، ایرانشناس، زبانشناس و پژوهشگر مسائل معاصر ایران.
گستره قابل توجه واژگان و اصطلاحات
جلد نخست «فرهنگ بزرگ فارسی-روسی» حدود ۷۶ هزار مدخل واژگانی و حدود ۱۶ هزار واحد اصطلاحی را دربر میگیرد. جلد دوم شامل ۲۶۰۰۰ واژه و ۲۴۰۰۰ مثال است و جلد سوم ۲۷۵۰۰ واژه و ۲۳۵۰۰ اصطلاح و مثال است که ۱۱ حرف پایانی از حروف الفبای فارسی در این جلد گنجانده شده است.
برای تدوین آن، مجموعه مدخلهای فرهنگ دو جلدی روبینچیک و همکاران، شامل حدود ۴۴ هزار واحد، بهعنوان یکی از منابع اصلی مورد استفاده قرار گرفته، اما اطلاعات آن صرفاً بازنشر نشده و بهطور گسترده بازبینی و اصلاح شده است.
در کنار این میراث، هزاران مدخل جدید نیز از منابع مختلف به فرهنگ مذکور افزوده شده است؛ از جمله حدود ۳ هزار مدخل از یک فرهنگ فارسی ـ روسی منتشرنشده در حوزه علوم رایانه و اطلاعات مربوط به حدود ۶۴۰۰ مدخل از «فرهنگ واژههای جدید».
همچنین از فرهنگهای مهم فارسی، از جمله آثار انوری، خیام و صادقی، وارد مجموعه مدخلهای این فرهنگ شده است. اصطلاحات و مثالهای مورد استفاده در این فرهنگها نیز در تدوین اثر جدید مورد استفاده قرار گرفتهاند.
بنابراین، این اثر را نمیتوان صرفاً نسخه جدیدی از یک فرهنگ لغت تلقی کرد؛ بلکه پروژهای برای بازسازی، بهروزرسانی و گسترش یک سنت چند دههای فرهنگنویسی فارسی-روسی است.
استانداردسازی و تغییر شیوه ارائه اطلاعات
یکی از نوآوریهای مهم فرهنگ، تغییر ساختار مدخلها برای آسانتر کردن استفاده از آن است.
در فرهنگهای قدیمیتر، از علامت تیلدا (~) برای جایگزین کردن واژه اصلی در موارد تکرار استفاده میشد. در فرهنگ جدید، واژه کامل تکرار میشود تا جستوجو و استفاده از مدخل برای کاربر سادهتر باشد.
همچنین مقوله دستوری واژه بهصورت مشخص ارائه میشود و اطلاعاتی مانند شکلهای دستوری، بن زمان حال افعال بیقاعده، درجه تفضیلی صفتها، نشانههای سبکی و اطلاعات ریشهشناختی نیز، در موارد لازم، به مدخل افزوده شدهاند.
آوانگاری نیز از سیستم سیریلیک به آوانگاری لاتین منطبق با استاندارد مورد استفاده در ایران تغییر یافته است. این موضوع، فرهنگ را به شیوههای جدید فرهنگنویسی فارسی نزدیکتر کرده و استفاده از آن را برای پژوهشگرانی که با منابع ایرانی کار میکنند آسانتر میکند.
برای مثالها و اصطلاحات نیز آوانگاری ارائه شده و در مورد بسیاری از اصطلاحات علمی و فنی، معادل انگلیسی یا فرانسوی نیز ذکر شده است.
پلی میان ایرانشناسی روسیه و منابع علمی ایران
یکی از جنبههای مهم این پروژه، استفاده گسترده از منابع فرهنگنویسی داخل ایران است. آثاری که در تهران منتشر شدهاند، در کنار فرهنگهای روسی و منابع مربوط به فارسی کلاسیک، در تدوین فرهنگ جدید مورد استفاده قرار گرفتهاند.
به این ترتیب، فرهنگ بزرگ فارسی-روسی را میتوان نمونهای از پیوند میان دو سنت فرهنگنویسی دانست: سنت دیرپای ایرانشناسی روسیه از یک سو و فرهنگنویسی دانشگاهی معاصر ایران از سوی دیگر.
این مسئله برای مطالعات ایرانشناسی اهمیت ویژهای دارد، زیرا پژوهشگر روسزبان برای کار با فارسی امروز و فارسی کلاسیک، به منبعی نیاز دارد که هم استانداردهای علمی و زبانشناختی جدید را در نظر بگیرد و هم پیوند خود را با میراث چندصدساله زبان فارسی حفظ کند.
اهمیت برای ترجمه و مطالعات ایرانشناسی
اهمیت این فرهنگ تنها به آموزش زبان محدود نمیشود. ساختار آن برای ترجمه متون فارسی به روسی نیز اهمیت ویژهای دارد.
وجود اصطلاحات، مثالها، اطلاعات دستوری، آوانگاری، مترادفها، متضادها، اطلاعات ریشهشناختی و معادلهای علمی، امکان استفاده دقیقتر از واژهها را در متن فراهم میکند.
این ویژگی بهخصوص برای ترجمه متون تخصصی در حوزههایی مانند سیاست، علوم اجتماعی، اقتصاد، فناوری، علوم رایانه، هنر، نظامی و فضا اهمیت دارد؛ حوزههایی که واژگان آنها در نیمقرن اخیر دستخوش تغییرات قابل توجهی شده است.
از سوی دیگر، حضور واژگان کلاسیک و تاریخی باعث میشود این فرهنگ برای ترجمه و مطالعه متون ادبی، نسخههای خطی و اسناد فارسی نیز کاربرد داشته باشد.
یک پروژه مرجع برای زبان فارسی در فضای روسیزبان
در مجموع، «فرهنگ بزرگ فارسی ـ روسی» را میتوان تلاشی برای ایجاد یک منبع مرجع جامع و بهروز برای زبان فارسی در فضای علمی روسیزبان دانست.
این اثر از یک سو میراث فرهنگنویسی فارسی-روسی، بهویژه سنت شکلگرفته با فرهنگ روبینچیک، را حفظ میکند و از سوی دیگر با افزودن دهها هزار مدخل، اصطلاحات جدید، واژگان علمی و فنی، واژگان معاصر و نیز بازگرداندن بخشی از واژگان کلاسیک، این سنت را به نیازهای پژوهشگران امروز نزدیک میکند.
اهمیت اصلی این پروژه در همین جمع کردن لایههای مختلف زبان فارسی در یک منبع واحد است: فارسی کلاسیک، فارسی ادبی، فارسی معاصر و واژگان تخصصی و علمی جدید.
با توجه به نقش تاریخی ایرانشناسی روسیه و مؤسسه شرقشناسی آکادمی علوم روسیه در مطالعه زبان و فرهنگ ایران، انتشار چنین اثری را میتوان رویدادی مهم در تداوم و نوسازی زیرساختهای علمی مطالعات فارسی در روسیه دانست؛ اثری که هم برای ایرانشناسان و زبانشناسان و هم برای مترجمان و پژوهشگران متون فارسی، یک ابزار مرجع مهم به شمار میآید.
