وضعیت تولید و مطالعه کتاب در روسیه سال 2025

در این گزارش تلاش شده وضعیت کلی نشر کتاب و کتابخوانی در روسیه در سال 2025 با مقایسه سال 2024بیان شود.

بررسی‌ها بیان می‌کند که نشانه‌های افزایش یا حداقل تثبیت مطالعه وجود دارد، اما شکل مطالعه به‌سرعت در حال تغییر است.

بر اساس پژوهش مشترک مرکز افکارسنجی روسیه (ВЦИОМ) و جامعه روسی «دانش» در سال ۲۰۲۵، ۶۲٪ روس‌ها طی یک سال دست‌کم یک کتاب خوانده یا گوش داده‌اند و میانگین مطالعه/شنیدن کتاب به حدود ۹ کتاب در سال رسیده است. (Год Литературы)

اما یک نکته مهم وجود دارد: در روسیه «مطالعه» دیگر فقط به معنای خواندن کتاب کاغذی نیست. کتاب صوتی و الکترونیکی سهم قابل توجهی پیدا کرده‌اند. در نیمه نخست ۲۰۲۵، طبق داده‌های «اتحادیه کتاب روسیه» و اپراتورهای اصلی بازار، سهم فرمت‌های دیجیتال به ۱۴٪ رسید؛ این رقم در نیمه نخست ۲۰۲۴ حدود ۴٪ و در کل سال ۲۰۲۴ حدود ۱۰٪ بود. (bookunion.ru)

بنابراین بازار نشان می‌دهد که بخشی از متقاضیان کتاب از کتاب کاغذ ی به سمت e-book، audiobook و خرید اینترنتی منتقل شده است.

. تعداد عناوین کتاب در ۲۰۲۵ نسبت به ۲۰۲۴

آمار رسمی «Российская книжная палата» که در ساختار کتابخانه دولتی روسیه فعالیت می‌کند، این ارقام را گزارش کرده است. (Российская государственная библиотека)

بنابراین:

تعداد عناوین کم شده ولی تعداد نسخه‌های چاپ‌شده افزایش یافته

یعنی ناشران در سال ۲۰۲۵ اندکی از تعداد عناوین کاسته‌اند، ولی برای کتاب‌هایی که منتشر می‌کنند، به‌طور متوسط تیراژ بیشتری در نظر گرفته‌اند.

این نکته از نظر اقتصادی مهم است. بازار روسیه ظاهراً به سمت تمرکز بیشتر روی عناوین موفق و قابل فروش حرکت کرده است.

در عین حال، یک روند بلندمدت کاملاً متفاوت وجود دارد: میانگین تیراژ کتاب در روسیه طی ۲۵ سال تقریباً ۲٫۵ برابر کاهش یافته است. در ۲۰۲۵ بیش از نیمی از عناوین، یعنی حدود ۵۵٪، با تیراژ کمتر از هزار نسخه منتشر شده‌اند. (RG.ru)

پس افزایش ۳٫۸ درصدی میانگین تیراژ در ۲۰۲۵ را نباید به معنای بازگشت روسیه به دوران تیراژهای بسیار بالا دانست.

 چه نوع کتاب‌هایی در روسیه بیشتر مورد استقبال قرار گرفته‌اند؟

اینجا تغییرات سال ۲۰۲۵ بسیار جالب‌تر است.

طبق Всероссийский книжный рейтинг که با مشارکت «اتحادیه کتاب روسیه»، Читай-город–Буквоед، Ozon، LitRes و MyBook تهیه شده، در نیمه نخست ۲۰۲۵ پنج کتاب پرفروش عبارت بودند از:

1. Rebecca Yarros – «Onyx Storm» 54.39 میلیون روبل
2. Robert Greene – «48 Laws of Power» 43.26 میلیون روبل
3. «The Book. Как создать цивилизацию заново» 39.96 میلیون روبل
4. Genki Kawamura – «If Cats Disappeared from the World»
5. Suzanne Collins – «Sunrise on the Reaping»

این رتبه‌بندی بر اساس داده‌های فروش واقعی در کانال‌های اصلی بازار کتاب روسیه تهیه شده است. (bookunion.ru)

اما از خود این پنج عنوان مهم‌تر، تغییر ساختار سلیقه خوانندگان روس است.

 رشد بسیار زیاد فانتزی و رمان عاشقانه

در نیمه نخست ۲۰۲۵، فانتزی و رمان‌های عاشقانه مجموعاً ۷۵٪ از ۲۰ کتاب اول داستانی را تشکیل می‌دادند؛ در نیمه نخست ۲۰۲۴ این رقم حدود ۷۰٪ بود. (bookunion.ru)

این تحول تا حد زیادی با محبوبیت نویسندگان روسیِ جدید، خصوصاً Anna Jane (Анна Джейн)، مرتبط است.

در رتبه‌بندی کل سال ۲۰۲۵ نیز Anna Jane با فاصله قابل توجهی محبوب‌ترین نویسنده از نظر شاخص انتشار/فروش بوده است و پس از او نام‌هایی مانند فئودور داستایفسکی، گنکی کاوامورا، استیون کینگ و میخائیل بولگاکف قرار گرفته‌اند. (bookunion.ru)

 بازگشت قدرتمند ادبیات کلاسیک

در کنار ادبیات فانتزی و عاشقانه، کلاسیک‌های روسی همچنان بازار بسیار بزرگی دارند.

در فهرست نویسندگان پرتقاضای ۲۰۲۵، نام‌های:

• فئودور داستایفسکی
• میخائیل بولگاکف
• لئو تولستوی
• الکساندر پوشکین

در کنار نویسندگان معاصر و خارجی قرار گرفته‌اند. (bookunion.ru)

این موضوع از نظر فرهنگی مهم است: بازار کتاب روسیه صرفاً به سمت ادبیات عامه‌پسند نرفته؛ کلاسیک روسی همچنان یک ستون اصلی بازار است.

 رشد کتاب‌های خودشناسی، روان‌شناسی و قدرت فردی

در حوزه نان‌فیکشن، Robert Greene، «48 Laws of Power» یکی از مهم‌ترین موفقیت‌های سال ۲۰۲۵ بود.

همچنین کتاب‌هایی مانند:

• «К себе нежно» اثر Olga Primachenko
• «Трансерфинг себя» اثر Vadim Zeland
• آثار مرتبط با خودشناسی، رشد فردی و روان‌شناسی ارتباطات در رتبه‌های بالا قرار گرفتند. (bookunion.ru)

بنابراین یک محور مهم در سلیقه کتاب‌خوان روسیه امروز عبارت است از:

خودشناسی + روان‌شناسی + موفقیت فردی + روابط اجتماعی + معنا و معنویت.

 افزایش علاقه به دین، فلسفه و معنویت

این بخش برای مطالعات اسلامی و ایران‌شناسی شاید از همه جالب‌تر باشد.

گزارش اتحادیه کتاب روسیه تصریح می‌کند که در ۲۰۲۵ توجه به مسائل دینی، فلسفه، رشد معنوی و خودشناسی افزایش یافته است.

حتی برای نخستین بار در این رتبه‌بندی، آثاری مانند:

• «قرآن با تجوید. ترجمه معانی قرآن» اثر Elmir Rafael ogly Kuliev
• «خدا همیشه ناشناس سفر می‌کند» اثر Laurent Gounelle
• «گفت‌وگو با خدا» اثر Neale Donald Walsch

وارد رتبه‌بندی شدند. (bookunion.ru)

سهم نویسندگان روسی هم در حال افزایش است.

یکی دیگر از تغییرات قابل توجه این است که در نیمه اول ۲۰۲۵ سهم نویسندگان روسی در رتبه‌بندی کتاب‌ها به ۴۶٪ رسید؛ در نیمه نخست ۲۰۲۴ این رقم ۴۰٪ و در کل سال ۲۰۲۴ حدود ۴۴٪ بود. (bookunion.ru)

یعنی برخلاف تصور ساده‌ای که ممکن است از شرایط فرهنگی روسیه بعد از ۲۰۲۲ شکل گرفته باشد، بازار کتاب روسیه فقط به سمت ترجمه آثار خارجی نرفته است. برعکس، تولید داخلی روسیه در بعضی حوزه‌ها موقعیت خود را تقویت کرده است.

در ادبیات داستانی نسبت نویسندگان داخلی به خارجی در نیمه نخست ۲۰۲۵ تقریباً ۴۵ به ۵۵ بوده است. (bookunion.ru)

 یک نکته بسیار مهم: فروش کتاب با تعداد مطالعه یکی نیست.

برای تحلیل دقیق روسیه باید سه شاخص را از هم جدا کرد:

تولید کتاب:در ۲۰۲۵ کاهش ۲٫۸ درصدی عناوین.

تیراژ:در ۲۰۲۵ افزایش ۰٫۹ درصدی.

مصرف کتاب
نشانه‌های افزایش یا دست‌کم تثبیت، همراه با رشد سریع فرمت دیجیتال و صوتی دیده می شود بنابراین نمی‌توان گفت چون تعداد عناوین کم شده، روس‌ها کمتر کتاب می‌خوانند.

حتی بازار تجاری کتاب در ۲۰۲۵ از نظر ارزش مالی رشد کرده است. اتحادیه کتاب روسیه برای فروش کتاب‌های کاغذی رقمی در حدود ۱۰۷ تا ۱۱۰ میلیارد روبل پیش‌بینی کرده بود که نسبت به حدود ۹۸ میلیارد روبل در ۲۰۲۴، رشدی حدود ۱۰ تا ۱۲ درصدی محسوب می‌شود؛ البته افزایش قیمت کتاب نیز در این رشد نقش دارد. (bookunion.ru)

جمع‌بندی وضعیت روسیه

اگر بخواهم وضعیت کتاب و مطالعه در روسیه را در یک جدول فشرده نشان دهم:

نتیجه کلی: بازار کتاب روسیه در حال «کوچک‌شدن» به معنای ساده نیست؛ بلکه در حال تغییر ساختار است. تعداد عناوین کمی کاهش یافته، اما تیراژ کل افزایش یافته، بازار از کتابفروشی سنتی به سمت مارکت‌پلیس‌ها و فضای دیجیتال رفته و ذائقه خوانندگان نیز به سمت فانتزی، عاشقانه، خودشناسی، روان‌شناسی، فلسفه و معنویت حرکت کرده، در حالی که داستایفسکی، تولستوی، بولگاکف و دیگر کلاسیک‌ها همچنان حضور بسیار پررنگی دارند. (bookunion.ru)