کمیسیون مشترک روسیه و ایران در زمینه گفتگوی «مسیحیت ارتدوکس و اسلام»: تاریخچه و اصول بنیادین تعامل بین‌ادیانی

مشخصات مقاله:

عنوان مقاله (به زبان روسی): Совместная российско-иранская комиссия по диалогу «Православие — ислам»: история и основные принципы межрелигиозного взаимодействия

نویسنده: س.و. ملنیک*

مترجم: مجید ابوالحسنی و حمید قلی‌پور

چکیده

در این مقاله فعالیت‌های کمیسیون مشترک روسیه و ایران در زمینه گفت‌وگوی «مسیحیت ارتدوکس و اسلام» بررسی می‌شود. این کمیسیون در سال ۱۹۹۷ با مشارکت مستقیم رئیس اداره روابط خارجی کلیسا، متروپولیتن اسمولنسک و کالینینگراد کریل (پاتریارک آیندهٔ مسکو و سراسر روسیه) تشکیل شد. جلسات کمیسیون تقریباً هر دو سال یک‌بار و به‌صورت متناوب در مسکو و تهران برگزار می‌شد. در مقاله حاضر، تاریخچه‌ای از جلسات برگزارشده، موضوعات مورد بحث و بخش‌هایی از بیانیه‌های مشترک صادر شده در پایان نشست‌ها ارائه می‌شود. همچنین فعالیت کمیسیون در چارچوب انواع مختلف گفت‌وگوی بین‌ادیانی تحلیل شده است.

کلیدواژه‌ها: گفت‌وگوی بین‌ادیانی؛ گفت‌وگوی میان مسیحیت و اسلام؛ مسیحیت ارتدوکس؛ کلیسای ارتدوکس روسیه؛ اسلام؛ روسیه؛ ایران؛ صلح‌طلبی؛ معاد‌شناسی؛ همکاری.

1. تاریخچه کمیسیون

در ۴ تا ۸ سپتامبر ۱۹۹۵، متروپولیتن[1] اسمولنسک و کالینینگراد کریل که در آن زمان ریاست اداره روابط خارجی کلیسایی پاتریارک‌ مسکو را بر عهده داشت، به ایران سفر کرد. او در تهران با رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، آیت‌الله محمدعلی تسخیری، دیدار کرد.

در سال ۱۹۹۷، آیت‌الله محمدعلی تسخیری به روسیه سفر کرد. در پی این دیدارها، توافق شد که روابط بین‌دینی میان کلیسای ارتدوکس روسیه و جامعه اسلامی ایران به‌صورت منظم انجام شود. نمایندگان هر دو دین، اصول بنیادین گفت‌وگوی بین‌ادیانی را صورت‌بندی کردند و بر این اساس تصمیم گرفتند این گفتگو را به شیوه زیر محقق نمایند:

«ایمان صادقانه به خدا، محبت به هم‌نوع، احترام متقابل، شفافیت اهداف و ثمربخشی.» [1]

متروپولیتن کریل در این زمینه اظهار داشت:

«همان‌طور که می‌دانیم، از طرفی ایران یک دولت دینی است که در آن اصول ایمان در بنیاد توسعه جامعه قرار گرفته است. و از سوی دیگر، ایران کشوری مدرن است و درگیر همان مشکلاتی است که هر کشور دیگری با آنها مواجه است. برای ما بسیار جالب بود ایده‌های اساسی‌ای را درک کنیم که ایرانی‌ها با الهام از آنها، زندگی دولت مدرن را با اصول دینی پیوند می‌دهند.» [3]

همان‌طور که از نقل‌قول متروپولیتن کریل پیداست، به‌عنوان قالب روابط بین‌ادیانی، برگزاری نشست‌هایی انتخاب شد که هر دو طرف بتوانند در حوزه اجتماعی با دیدگاه‌های یکدیگر درباره اسلام و مسیحیت ارتدوکس آشنا شوند. از این رو، تصمیمی گرفته شد مبنی بر اینکه «کمیسیون مشترک روسیه و ایران برای گفت‌وگوی «مسیحیت ارتدوکس و اسلام» تشکیل شود.

نخستین نشست کمیسیون مشترک «مسیحیت ارتدوکس و اسلام» در دسامبر ۱۹۹۷ در پایتخت ایران برگزار شد. در چارچوب نشست تهران، «شرکت‌کنندگان گزارش‌هایی درباره مسائلی چون رسالت دینی و فعالیت‌های تبلیغی، جنگ و صلح، و روابط میان دین، دولت و جامعه ارائه کردند. کمیسیون مشترک، فعالیت‌های تبلیغی یعنی ترویج دین از طریق خشونت و تطمیع را که موجب تخریب صلح بین‌ادیان و نقض  آزادی انسان می‌شود، محکوم کرد.» [3]

ریاست هیئت ایرانی را حجت‌الاسلام نعمانی، معاون رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، بر عهده داشت و هیئت کلیسای ارتدوکس روسیه به ریاست پروتویِرِی[2] ویکتور پتلیوچنکو، معاون رئیس اداره روابط خارجی کلیسایی  (ОВЦС)، در این نشست شرکت کرد. پس از آن، نشست‌های کمیسیون دو جانبه هر دو سال یک‌بار و به‌صورت متناوب در مسکو و تهران برگزار شدند.

جلسات کمیسیون به موضوعات زیر اختصاص داشت:

1. دومین نشست با موضوع «صلح و عدالت در ابعاد الهیاتی، دینی-اجتماعی و بین‌المللی» (۴–۷ می ۱۹۹۹، مسکو)؛
2. سومین نشست با موضوع «نقش گفت‌وگوی بین‌ادیانی در روابط بین‌الملل» (۲۴–۲۵ ژانویه ۲۰۰۱، تهران) [۴]؛
3. چهارمین نشست با موضوع «نگرش دو دین بزرگ به مسائل جهانی‌شدن از منظر اخلاق دینی، فرهنگ و باورهای دینی» (۲۶–۲۷ آوریل ۲۰۰۴، مسکو) [۵]؛
4. پنجمین نشست با موضوع «معاد‌شناسی و تأثیر آن بر زندگی معاصر» (۲۸ فوریه – ۴ مارس ۲۰۰۶، تهران) [۶]؛
5. ششمین نشست با موضوع «آموزه‌هایی درباره خدا و انسان از منظر مسیحیت ارتدوکس و اسلام» (۱۶–۱۷ ژانویه ۲۰۰۸، مسکو) [۷]؛
6. هفتمین نشست با موضوع «نقش دین در زندگی انسان و جامعه» (۶–۹ اکتبر ۲۰۱۰، تهران)؛
7. هشتمین نشست با موضوع «دین و حقوق بشر» (۲۶–۲۷ ژوئن ۲۰۱۲، مسکو)؛
8. نهمین نشست با موضوع «اهمیت و تقویت همکاری و تفاهم متقابل میان اسلام و مسیحیت ارتدوکس» (۲۵–۲۶ آگوست ۲۰۱۴، تهران) [۸]؛
9. دهمین نشست با موضوع «گفت‌وگوی بین‌ادیانی و همکاری به‌مثابه ابزارهایی برای دستیابی به صلحی پایدار و عادلانه» (۲۶–۲۷ سپتامبر ۲۰۱۶، مسکو) [۹]؛

• و یازدهمین نشست با موضوع «ادیان و محیط زیست» (۵–۷ می ۲۰۱۸، تهران) [۱۰].

قرار بود دوازدهمین نشست کمیسیون با موضوع نقش رسانه‌های اجتماعی در ماه می ۲۰۲۰ در روسیه برگزار شود، اما به دلیل همه‌گیری ویروس کرونا لغو شد. بنابراین موضوع اصلی نشست‌های کمیسیون عمدتاً مسائل اجتماعی بود، هرچند در دو نشست به مسائل الهیاتی چون آموزه‌هایی درباره خدا و معاد‌‌شناسی پرداخته شد.

در این نشست‌ها، از هر طرف حدود ۴ تا ۸ نفر شرکت می‌کردند. برای نمونه، در دومین نشست که در سال ۱۹۹۹ در مسکو برگزار شد، ریاست هیئت‌ها را متروپولیتن کریل، رئیس اداره روابط خارجی کلیسایی (ОВЦС)، و آیت‌الله تسخیری، رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ایران، بر عهده داشتند.

در سومین نشست در سال ۲۰۰۱ در تهران، از طرف کلیسای ارتدوکس روسیه  (РПЦ)، اسقف باکو و حوزه خزر، الکساندر، پروتویِرِی وسِوولود چاپلین، پروفسور آ. ای. اسیپوف از آکادمی علوم دینی مسکو (که در ادامه نیز بارها در نشست‌ها شرکت کرد) و ر. آ. سیلانتیِف، از کارکنان اداره روابط خارجی کلیسایی، حضور داشتند.

بنابراین، در این نشست‌ها از طرف کلیسای ارتدوکس روسیه، نمایندگان اداره روابط خارجی کلیسایی، روحانیونی که در کشورها و مناطق مسلمان‌نشین فعال هستند، و همچنین متخصصان مدعو شرکت می‌کردند؛ متخصصانی که ممکن بود روحانی باشند یا نباشند.

در جریان نشست‌ها، شرکت‌کنندگان به‌نوبت درباره موضوع نشست سخنرانی و گزارش ارائه می‌کردند. برای مثال، در پنجمین نشست کمیسیون مشترک که به مسئله معاد‌شناسی اختصاص داشت، گزارش‌هایی با موضوعات زیر ارائه شد:

«درآمدی بر معاد‌شناسی: معاد از دیدگاه اسلام و مسیحیت» (آیت‌الله امامی کاشانی)

«معاد‌شناسی تطبیقی: دیدگاه مسیحیت ارتدوکس و اسلامی» (اسقف اعظم قازان و تاتارستان، آناستاسی)

«آموزه‌های مسیحیت ارتدوکس درباره زندگی پس از مرگ» (پروفسور آ. ای. اسیپوف)

«آموزه‌های قرآن درباره معاد» (دکتر انصاری‌پور)

«معاد‌شناسی و سکولاریسم» (گ. ی. روشین)

«معاد در فلسفه و الهیات اسلامی» (حجت‌الاسلام جبرائیلی)

«معاد‌شناسی و سیاست» (کشیش گئورگی ریابِیخ)

۲. موضع کمیسیون درباره مسائل اجتماعی روز (بیانیه مشترک)

در پایان نشست‌های کمیسیون، بیانیه‌های مشترکی صادر می‌شد که بیانگر موضع مشترک دو طرف درباره موضوع مورد بررسی در هر نشست بود. در ادامه، به چند نمونه از این بیانیه‌ها اشاره می‌شود.

در بیانیه دومین نشست، با موضوع «صلح و عدالت»، اینطور آمده است:

«مبانی اعتقادی هر دو دین، پیوند ناگسستنی میان صلح و عدالت، اخلاق و قانون، حقیقت و محبت را به رسمیت می‌شناسند. خدمت به حقیقت جاودانه و تغییرناپذیر، نخستین وظیفه ماست… در عین حال، این خدمت زمانی کامل خواهد شد که با محبت و بخشایش، تلاش برای توافق و آشتی، و رحمت نسبت به خطاکاران همراه باشد… از نظر ما، رفتار عادلانه با هر انسان و هر جامعه انسانی، ارتباطی تنگاتنگ با ارزش‌های معنوی و اخلاقی و سنت‌های سازنده دارد… تاریخ نشان می‌دهد که فروپاشی بنیان‌های اخلاقی، برای انسان‌ها مرگ، بحران شخصیت، خصومت و پوچی درونی به همراه می‌آورد. از همین رو، ما وظیفه مقدس خود می‌دانیم که از طریق آموزش، رسانه‌های جمعی و ابراز موضع مدنی مؤمنان، در جوامع خود و در سراسر جهان، هرچه بیشتر در جهت تثبیت ارزش‌های اخلاقی تلاش کنیم.» [11]

در این بیانیه، می‌توان یکی از موضوعات محوری‌ای را  مشاهده کرد که رهبران دینی در جریان این گفت‌وگو به‌طور مستمر بر آن تأکید می‌کنند: اشاره به نزدیکی برداشت ادیان سنتی از ارزش‌های اخلاقی و تمایل به همکاری برای تقویت و تثبیت این ارزش‌ها در جامعه. همچنین در این بیانیه بر پیوند ناگسستنی عدالت و اخلاق تأکید شده است؛ به این معنا که پیروی از اصول اخلاقی باید شرط ضروری برای سعادت جامعه و شکوفایی اجتماعی دانسته می‌شود.

در بیانیه مشترک پایانی سومین نشست که در چارچوب روابط بین‌الملل به مسئله گفت‌وگوی بین‌ادیانی اختصاص داشت، آمده است:

«چنین گفت‌وگویی باید در جهان چندقطبی، همکاری برابر و مبتنی بر احترام متقابل میان ملت‌ها را توسعه دهد. رهبران دینی می‌توانند و باید باهم سیاستمداران و جوامع را به مسیر صلح و تفاهم هدایت کنند. آنان همچنین می‌توانند و باید در برابر تلاش‌ها برای ایجاد نظم نوین جهانی بر پایه برتری یک فرهنگ، تمدن یا نظام سیاسی خاصی ایستادگی کنند. غنای این جهان که مخلوق خداوند متعال است، باید در تمامی سطوح نظام سیاسی جهانی حضور داشته باشد.» [2]

در این بیانیه، به یکی دیگر از موضوعات اساسی اشاره می‌شود که در دستورکار روابط بین‌ادیانی اهمیت فراوانی دارد: صلح‌طلبی. همچنین بر این ایده تأکید می‌شود که نباید نظم جهانی را بر اساس یک الگوی واحد بنا کرد و در این مسیر، تفاوت‌های دینی و فرهنگی را از میان برد. در مقابل، باید به تفاوت‌های تمدنی، هویت منحصربه‌فرد و ویژگی‌های فرهنگی و هویتی گروه‌های مختلف قومی و دینی احترام گذاشت.

در بیانیه پایانی ششمین نشست کمیسیون در سال ۲۰۰۸، که موضوع آن آموزه‌هایی درباره خدا در مسیحیت ارتدوکس و اسلام بوده، این‌طور آمده است:

«مبانی آموزه‌های هر دو دین، پیوند ناگسستنی میان کرامت شخصیت انسان و این حقیقت را به رسمیت می‌شناسند که انسان نماینده خدا و برترین مخلوقات است… شرکت‌کنندگان در گفت‌وگوها اذعان دارند که با وجود آزادی انتخاب اخلاقی که آفریدگار به انسان عطا کرده، گناه رویگردانی از خداوند توجیه‌پذیر نیست. همچنین رذایل نه‌تنها اخلاق اجتماعی، بلکه سلامت معنوی و جسمانی انسان و در نهایت خود زندگی او را نابود می‌کنند… هر دو طرف بر این باور مشترک تأکید کردند که تحقق حقوق و آزادی‌های انسان باید با رعایت هنجارهای اخلاقی و تربیت معنوی هماهنگ باشد. ما ضمن محکوم کردن هتک حرمت ارزش‌های دینی که بخش مهمی از زندگی بسیاری از مردم را تشکیل می‌دهند، از دولت‌ها و جامعه جهانی می‌خواهیم از هتک حرمت مقدسات مورد احترام مؤمنان جلوگیری کنند و حقوق دینی آنان را تضمین نمایند.» [13]

در این بیانیه، این ایده بازتاب یافته که مؤمنان از سوی خودِ آفریدگار فراخوانده شده‌اند تا وجود هنجارهای اخلاقی مطلق و مفهوم گناه را به جهان معاصر گواهی دهند.

افزون بر آن، در بیانیه کمیسیون مسئله آزادی انتخاب نیز مورد بررسی قرار گرفته و تأکید شده است که این موهبت الهی، انسان را ملزم به برخورد مسئولانه با آن می‌کند. آزادی نباید به معنای هرج‌ومرج یا مجاز بودن هر کاری تلقی شود، بلکه باید با هنجارهای اخلاقی سنجیده و هماهنگ شود. در این صورت است که فرد و جامعه در مجموع سعادتمند خواهند بود.

همچنین در این بیانیه، موضوع حفاظت از مقدسات دینی و حقوق مؤمنان به‌عنوان یکی از وظایف ممکن همکاری میان مسیحیان ارتدوکس و مسلمانان مطرح شده است.

ششمین نشست، ده‌سالگی فعالیت کمیسیون را رقم زد. در همین راستا، در بیانیه مشترک این نشست تأکید شده که این دیدارها به:

«توسعه گفت‌وگویی برابر و مبتنی بر احترام متقابل میان ادیان، فرهنگ‌ها و تمدن‌ها کمک می‌کنند. چنین رویکردی اصالت و ویژگی‌های منحصربه‌فرد هر یک از ادیان را حفظ و برجسته می‌کند و به التقاط‌گرایی دینی، بازنگری در آموزه‌های اعتقادی یا از میان رفتن مرزهای میان سنت‌های معنوی منجر نمی‌شود… چنین دیدارهایی می‌توانند سهمی واقعی در همزیستی مسالمت‌آمیز جوامع مسیحی و اسلامی در جهان معاصر داشته باشند و الگویی از تعامل برادرانه ارائه دهند.» [14]

شرکت‌کنندگان به این نکته توجه کردند که خودِ دیدار دوستانه نمایندگان مسیحیت ارتدوکس و اسلام، آمادگی برای شنیدن و درک متقابل، و بحث محترمانه درباره مسائل مختلفی که دغدغه مؤمنان است، به به هماهنگی روابط میان جوامع دینی کمک می‌کند. در بیانیه مشترک هفتمین نشست کمیسیون (2010) نیز تاکید شد:

«…شرکت‌کنندگان گزارش‌هایی درباره تأثیر دین بر سلامت معنوی جامعه، نقش دین در تقویت نهاد خانواده و ارزش‌های خانوادگی، مسائل مربوط به روابط میان جوامع دینی و سکولار، نسبت میان سنت دینی و آموزه حقوق و آزادی‌های انسان، و تأثیر سنت‌های دینی بر اخلاق فرد ارائه کردند… در جریان گفت‌وگو، بارها درباره خطر سکولاریسم تهاجمی سخن گفته شد؛ سکولاریسمی که دین را منشا خشونت و درگیری می‌داند و همچنین بر کنار گذاشتن آن از زندگی اجتماعی اصرار می‌ورزد… شرکت‌کنندگان فضای صمیمانه و گشوده‌ای را که بحث در آن برگزار شد، مورد توجه قرار دادند.» [15]

در اینجا نیز بار دیگر با شماری از موضوعات کلیدی مواجه می‌شویم که مشخصه دستور کار روابط بین‌ادیانی در دوره معاصر است: خطر تضعیف ارزش‌های سنتی خانواده؛ تهدید فروپاشی اخلاق اجتماعی در نتیجه گسترش ایدئولوژی سکولاریسم؛ بررسی مفهوم حقوق و آزادی‌های انسان؛ و جایگاه دین در زندگی اجتماعی.

نمایندگان جوامع مختلف دینی در چارچوب گفت‌وگوی بین‌ادیانی، غالباً تأکید می‌کنند که همگی پیرو «ارزش‌های اخلاقی سنتی» هستند و همین امر آنان را به یکدیگر نزدیک می‌کند. با این‌حال، در بسیاری از موارد، مفهوم ارزش‌های سنتی بیشتر به‌صورت شهودی درک می‌شود و واضح نیست چه مؤلفه‌هایی را دقیقا دربر می‌گیرد. در این باره، صورت‌بندی مفهوم «ارزش‌های سنتی» که شرکت‌کنندگان هفتمین نشست کمیسیون آن را تدوین کردند و در بیانیه نهایی باتاب یافت، درخور توجه است:

« هم‌افزایی تلاش‌های کلیسای مسیحیت ارتدوکس روسیه و جامعه مسلمان ایران برای صورت‌بندی مفهوم «ارزش‌های سنتی»، به‌رسمیت شناخته شدن آن در حقوق بین‌الملل و تثبیت آن در فعالیت سازمان‌های بین‌المللی، امری ضروری دانسته شد. منظور از ارزش‌های سنتی عبارت است از: نقش مهم دین در زندگی اجتماعی و خصوصی؛ تلاش انسان برای کمال اخلاقی؛ حفظ قداست زندگی خانوادگی به‌عنوان پیوند میان زن و مرد؛ احترام به والدین (سالمندان)؛ سخت‌کوشی؛ کمک به فقرا و حمایت از افراد ضعیف.» [16]

بنابراین شرکت‌کنندگان نشست، بر دو فرمان از ده فرمان کتاب مقدس (فرمان پنجم و هفتم) به‌عنوان ارزش‌های اخلاقی سنتی و مشترک میان پیروان مسیحیت ارتدوکس و اسلام تاکید کردند: فرمانی که احترام به والدین (سالمندان) را امر و زنا را نهی می‌کند. همچنین در این بیانیه از اصول مهم ادیان از جمله همدردی و رحمت سخن گفته شده است؛ اصولی که در این سند عمدتاً وجه عملی آن‌ها بیان شده‌ است، یعنی کمک به نیازمندان و حمایت از افرادی که قادر به دفاع از خود نیستند.

در این بیانیه همچنین این واقعیت بازتاب یافته که دین صرفاً مجموعه‌ای از دیدگاه‌ها و هنجارها نیست، بلکه مستلزم کنش، پویایی و فرایند دگرگونی درونی و تکامل مؤمن است. افزون بر این، شرکت‌کنندگان پیشنهاد کردند که کار و اشتغال نیز در زمره ارزش‌های اخلاقی سنتی قرار گیرد و این باور مؤمنان نیز مورد توجه باشد که نباید دین را منزوی کرد، بلکه جوامع دینی باید از حق کامل مشارکت فعال در زندگی اجتماعی برخوردار باشند.

همچنین باید افزود که در جریان سفر هیئت کلیسایی به مناسبت برگزاری هفتمین نشست کمیسیون، در دانشگاه تهران مراسم معرفی ترجمه فارسی «مبانی مفهوم اجتماعی کلیسای ارتدوکس روسیه» برگزار شد.

به‌طور کلی ایده‌های اشاره شده، مهم‌ترین دیدگاه‌هایی هستند که اعضای کمیسیون مشترک «مسیحیت ارتدوکس و اسلام» مطرح کردند. برای مطالعه دقیق‌تر متن بیانیه‌های مشترک و ترکیب اعضای نشست‌ها، می‌توان به لینک‌هایی که در بخش یادداشت‌های مقاله حاضر ذکر شده‌اند، مراجعه کرد.

۳. تحلیل فعالیت کمیسیون گفت‌وگوی «مسیحیت ارتدوکس و اسلام» در چارچوب انواع روابط بین‌ادیانی: ویژگی‌ها و محدودیت‌ها

پس از بررسی تاریخچه و مبانی مفهومی فعالیت کمیسیون، اکنون به تحلیل فعالیت آن به‌مثابه یکی از رویکردهای ممکن به گفت‌وگوی بین‌ادیانی در بستری عام‌تر می‌پردازیم.

از نظر نویسنده، هنگام سخن گفتن از گفت‌وگوی بین‌ادیانی، باید میان چهار نوع اصلی آن تمایز قائل شد: «جدلی»، «شناختی»، «صلح‌طلبانه» و «مشارکت‌محور». انواع مذکورِ گفت‌وگو اهداف متفاوتی را دنبال می‌کنند و بر همین اساس، بر اصول متفاوتی استوارند و در قالب‌های گوناگونی نمود پیدا می‌کنند.

می‌توان برای این انواع گفت‌وگو، پرسش‌های زیر را که محتوا و ماهیت روابط بین‌ادیانی را متعین می‌کنند، در نظر گرفت:

1. «کدام‌یک از ما حق دارد؟ ایمان چه کسی بهتر است؟» (گفت‌وگوی جدلی)
2. «تو کیستی و به چه باورهایی پایبند هستی؟» (گفت‌وگوی شناختی)
3. «چگونه می‌توانیم همزیستی مسالمت‌آمیز پیروان ادیان مختلف را تضمین کنیم و به تقویت تفاهم و توافق کمک کنیم؟» (گفت‌وگوی صلح‌طلبانه)
4. «برای بهبود جهان چه کاری می‌توانیم به‌طور مشترک انجام دهیم و در چه حوزه‌هایی می‌توانیم با یکدیگر همکاری کنیم؟»( گفت‌وگوی مشارکت‌محو)

در دو نوع جدلی و شناختی گفت‌وگو، موضوع اصلی عمدتاً مسائل الهیاتی و فهم رابطه میان دیدگاه‌های ادیان به‌مثابه نظام‌های جهان‌بینی است. در مقابل، دو نوع گفت‌وگوی صلح‌طلبانه و مشارکت‌محور ، حول تضمین همزیستی مسالمت‌آمیز و همکاری میان جوامع دینی به‌عنوان نهادهای اجتماعی شکل می‌گیرند. در هر یک از انواع یادشده گفت‌وگو نیز می‌توان گونه‌های فرعی مختلفی را از یکدیگر متمایز کرد. [17]

گفت‌وگوی بین‌ادیانی جدلی که مستلزم مناقشه درباره حقیقت و درستی جهان‌بینی‌های دینی است، می‌تواند به تخاصم و دشمنی منجر شود. تا حد زیادی به همین دلیل است که امروزه در سطح رسمی، تلاش می‌شود از چنین الگویی از روابط بین‌ادیانی فاصله گرفته شود. همان‌طور که اشاره شد، اعضای کمیسیون مشترک در نخستین نشست خود، فعالیت‌های تبلیغی و جذب پیروان ادیان را در معنای مورد بحث، محکوم کردند: «گسترش دین از طریق خشونت و تطمیع که صلح بین‌ادیانی را از بین می‌برد و آزادی انسان را پایمال می‌کند.»

بنابراین، در عبارت فوق در واقع اصل آزادی دینی تأیید می‌شود؛ به این معنا که اجبار خشونت‌آمیز به ایمان نفی می‌شود و همچنین اعضا از شکل دادن به گفت‌وگوی بین‌ادیانی در چارچوب الگوی جدلی خودداری می‌کنند. در چارچوب فعالیت کمیسیون، هدف گفت‌وگوی بین‌ادیانی نه تغییر عقیده طرف مقابل و نشان دادن برتری دین خود -آن‌گونه که در گفت‌وگوی جدلی وجود دارد- بلکه آشنایی با دیدگاه‌های طرف گفت‌وگو و مقایسه آنها با جهان‌بینی دینی خود بود.

این رویکرد که بر شناخت ادیان دیگر تأکید دارد، این امکان را فراهم می‌کند که تمرکز از مسئله مشکل‌ساز و اغلب حساسِ نجات‌بخشی و حقیقت داشتن ادیان مختلف برداشته شود و به‌نوعی، «بیرون از پرانتز» قرار گیرد[18]. به عبارت دیگر، در جریان تعاملات بین‌ادیانی، گفت‌وگوی شناختی اهمیت قابل‌توجهی داشت [19].

گفت‌وگوی بین‌ادیانی شناختی انواع مختلفی دارد. از جمله رایج‌ترین آنها می‌توان به مواردی اشاره کرد که از آنها در طبقه‌بندی کاتولیکی با عنوان «گفت‌وگوی تبادل الهیاتی» (که اصطلاحات «گفت‌وگوی الهیاتی» و «گفت‌وگوی مطالعاتی» نیز برای آن به کار می‌رود) و «گفت‌وگوی تجربه دینی« («گفت‌وگوی معنویت» یا «گفت‌وگوی معنوی») یاد می‌شود.

«گفت‌وگوی الهیاتی» با هدف شکل دادن تصویری عینی از دین دیگر، کسب اطلاعات لازم و از میان برداشتن کلیشه‌ها و پیش‌داوری‌های نادرست انجام می‌شود. «گفت‌وگوی تبادل الهیاتی» همچنین مقایسه دیدگاه‌های ادیان مختلف درباره مسائل گوناگون را دربر می‌گیرد؛ از جمله برداشت آنها از خدا، زندگی پس از مرگ، گناه، روح، اهمیت متون مقدس و غیره.

در این نوع گفت‌وگو، آشنایی با دین دیگر و مقایسه آن با ایمان خود، در چارچوب اصطلاحات رویکرد کاتولیکی، در سطح «سر» (head) صورت می‌گیرد؛ به این معنا که ماهیتی عقلانی و فکری دارد. اما در گفت‌وگوی معنوی، «قلب» نیز باید درگیر شود. به عبارت دیگر، شرکت‌کنندگان تلاش می‌کنند تجربه دینیِ دین دیگر را احساس کنند و عمیقاً وارد چشم‌انداز و افق تجربه آن شوند، تا جایی که حتی ممکن است از اعمال و مناسک معنوی آن دین نیز استفاده کنند. هدف گفت‌وگوی معنوی بین‌ادیانی، «غنی‌سازی متقابل» شرکت‌کنندگان و «رشد شخصی و معنوی» آنان دانسته می‌شود [20].

ویژگی کلیسای ارتدوکس روسیه و جامعه اسلامی ایران، تمایل به حفظ حوزه امر قدسی به صورت دست‌نخورده، محافظت از آن در برابر تلاش‌های مداخله‌گرانه بیرونی، رد هرگونه سازش در مسائل ایمانی و همچنین جلوگیری از ادغام جهان‌بینی‌های دینی است. از این رو، در جریان فعالیت کمیسیون، بحثی از توسعه روابطی که با الگوی گفت‌وگوی معنوی مطابقت داشته باشد، مطرح نشد.

با بررسی تجربه کمیسیون روسی-ایرانی، می‌توانیم در آن نشانه‌هایی از گفت‌وگوی الهیاتی را مشاهده کنیم. شایان توجه است که تنها دو نشست، یعنی نشست پنجم و ششم، به مسائل صرفاً الهیاتی اختصاص داشتند: بررسی آموزه مربوط به خدا در اسلام و مسیحیت ارتدوکس و دیدگاه‌های مربوط به معادشناسی. چنین الگویی از روابط، که مطابق با آن مسیحیان ارتدوکس و مسلمانان به یکدیگر درباره موضع دین‌شان درباره خدا توضیح می‌دادند، می‌تواند به‌عنوان گفت‌وگوی الهیاتی توصیف شود. با این حال، در بیانیه نشست هفتم درباره موضوع دیدگاه‌ها نسبت به خدا ، که بخشی از آن پیش‌تر نقل شد، تأکید نه بر مسائل الهیاتی، مانند آموزه مسیحی تثلیث و توحید، امکان تجسد خدا و غیره، بلکه بر جنبه‌های اخلاقی قرار داشت؛ به این معنا که خداوند سرچشمه هنجارهای اخلاقی جاودانه و تغییرناپذیری است که باید زندگی فردی و اجتماعی بر اساس آنها سامان یابد. در واقع، تأکید بر این بود که برداشت از خدا چه پیامدهایی در بُعد اجتماعی دارد.

از این رو، گفته شد که از منظر آگاهی دینی، این تصور نادرست است که آزادی انسان باید صرفاً با آزادی انسان دیگری محدود شود. بلکه لازم است، از جمله هنگام تدوین مفهوم حقوق و آزادی‌های انسان، مفهوم گناه و اصول اخلاقی نیز مورد توجه قرار گیرد تا آزادی به معنای هرج‌ومرج و مجاز بودن هر کاری تلقی نشود. در مقابل، در تمام نشست‌های دیگر، به جز آن دو نشستی که ذکر شد، موضوعاتی مورد بحث قرار گرفت که به همزیستی مسالمت‌آمیز مؤمنان در شرایط دنیای معاصر و نقش مثبت احتمالی آنان در زندگی جامعه مربوط می‌شد. بنابراین، در واقع در این نشست‌ها جنبه‌های مختلف گفت‌وگوی صلح‌طلبانه و همچنین حوزه‌های ممکن برای همکاری جوامع دینی در چارچوب گفت‌وگوی مشارکت‌محور مورد بررسی و تأمل قرار می‌گرفت.

به‌طور کلی، برای پیروان ادیان مختلفی که تصمیم گرفته‌اند عملاً گفت‌وگوی خود را «از صفر» آغاز کنند، طبیعی و منطقی است که پیشنهاد شود این آشنایی با دیدگاه‌ها و ارزش‌های سنت‌های دینی یکدیگر آغاز شود. برای مثال، آغاز گفت‌وگوی معاصر میان مسیحیت کاتولیک و کنفوسیوسیسم را می‌توان به کنفرانس‌های بین‌المللی برگزارشده در سال ۱۹۸۸ در هنگ‌کنگ و سال ۱۹۹۱ در برکلی نسبت داد. در این نشست‌های بین‌ادیانی، شماری از کارشناسان برجسته مسیحی و کنفوسیوسی حضور داشتند که سه موضوع اصلی را مورد بحث قرار دادند.

موضوع نخست، رابطه خدا و جهان بود. در کنفوسیوسیسم، این مسئله در چارچوب مقوله‌های تعاملی میان «آسمان» («تیان») یا «دائو» و «انسانیت «(رِن ) بررسی می‌شود. موضوع دوم، به بررسی اخلاق مسیحیت و کنفوسیوسیسم مربوط می‌شد، از جمله مسئله نسبت میان اخلاق فردی و اخلاق اجتماعی. موضوع سوم نیز به چگونگی درک رابطه انسان و طبیعت زنده در دو دین مذکور مربوط می‌شد [21]. یکی دیگر از مسائلی که در جریان این نشست‌های بین‌ادیانی مطرح شد، این بود که آیا می‌توان کنفوسیوسیسم را یک دین دانست یا خیر. در پی برگزاری این دو کنفرانس، مجموعه مقالات و سخنرانی‌های ارائه‌شده در آنها نیز منتشر شد. همان‌طور که اسطف اعظم پاتریارک کریل در یکی از سخنرانی‌های خود اشاره کرده است:

«نظامی مبتنی بر اعتماد، متوازن و برخوردار از روش‌شناسی صحیح می‌تواند به نتایج چشمگیری منجر شود؛ یعنی گفت‌وگوی بین‌ادیانی باید بتواند یک محصول معنوی و فکریِ قابل‌توجه ثمر دهد.» [22].

نشست‌های کمیسیون مشترک روسیه و ایران درباره گفت‌وگوی «مسیحیت ارتدوکس و اسلام» همیشه ماهیت بحث‌های عمیق الهیاتی و علمی را نداشتند؛ بحث‌هایی که هدف آنها تحلیل همه‌جانبه مواضع ادیان درباره مسائل مختلف است، همان‌گونه که در کنفرانس‌های مسیحی-کنفوسیوسی مورد اشاره مشاهده می‌شد. در این زمینه، نکته قابل‌توجه آن است که در روسیه، مطالب این کنفرانس‌ها و سخنرانی‌های ارائه‌دهندگان اساساً منتشر نشده‌اند.

بااین‌حال، به نظر نمی‌رسد درست باشد که نشست‌های کمیسیون روسیه و ایران را صرفاً تقلیدی از گفت‌وگوی واقعی الهیاتی بدانیم. در واقع محتوای ایدئولوژیک و مفهومیِ خودِ این دیدارها تا حدی جنبه‌ای فرعی و کمکی داشت و صرفاً به‌عنوان وسیله‌ای مورد توجه قرار می‌گرفت. با این حال، فعالیت کمیسیون مشترک روسیه و ایران را می‌توان غالبا یکی از اشکال گفت‌وگوی بین‌ادیانیِ صلح‌طلبانه همچون گفت‌وگویی دیپلماتیک توصیف کرد.

هدف اعضای کمیسیون، مطالعه دقیق و الهیاتیِ رابطه میان دیدگاه‌های مسیحیت و اسلام نبود (گفت‌وگوی شناختی). همچنین اعضای کمیسیون مشترک در پی سازمان‌دهی فعالیت‌های عملیِ مشخصی برای مؤمنان نبودند؛ امری که مشخصه گفت‌وگوی مشارکت‌محور است (از نمونه‌های چنین گفت‌وگویی، فعالیت گروه کاری بین‌ادیانی برای ارائه کمک‌های بشردوستانه به ساکنان سوریه است که در چارچوب شورای تعامل با انجمن‌های دینیِ وابسته به رئیس‌جمهور فدراسیون روسیه فعالیت می‌کند).

وظیفه اصلی کمیسیون نه چندان بررسی موضوعات مورد بحث با دقت و موشکافی آکادمیک، بلکه برقراری و حفظ ارتباط میان دو جامعه دینی بود. و این هدف محقق شد: فعالیت این بستر گفت‌وگو محور، امکان برقراری روابط دیپلماتیک مستحکم و روابطی دوستانه و مبتنی بر اعتماد میان کلیسای ارتدوکس روسیه و جامعه اسلامی ایران را فراهم کرد و همچنین امکان طرح و بررسی مسائل متعدد مورد توجه و دغدغه مؤمنان را به وجود آورد.

بر این اساس، در صورت تمایل، جوامع دینی این امکان را دارند که گفت‌وگوی بین‌ادیانی را در هر یک از حوزه‌های مختلف توسعه دهند: از جمله می‌توانند پژوهش‌های علمی و الهیاتیِ بین‌ادیانی را به‌صورت مشترک انجام دهند، تبادل آکادمیک دانشجویان را سازمان‌دهی کنند، درباره موضوعات روزِ روابط بین‌الملل بیانیه‌های مشترک صلح‌طلبانه صادر کنند و فعالیت‌های عملی مشترک مؤمنان را سازمان‌دهی نمایند.

در بیانیه نشست ششم اشاره شده بود که کمیسیون مشترک توانسته است «نمونه‌ای از تعامل برادرانه برای دیگر ادیان و جوامع ارائه دهد». بنابراین، یکی از جنبه‌های مهم فعالیت کمیسیون، ارائه الگویی از روابط خوب و محترمانه میان پیروان ادیان مختلف برای مؤمنان عادی بود، زیرا تفاوت‌های موجود در باورهای دینی نباید به خصومت و دشمنی منجر شود.

نزدیکی دیدگاه‌های اسلام و مسیحیت درباره مسائل مختلف اخلاقی و اجتماعی این امکان را برای مؤمنان فراهم می‌کند که «در یک جبهه» قرار بگیرند و در حوزه‌هایی که منافع مشترکی دارند با یکدیگر همکاری کنند. صرف وجود چنین دیدارهای دوستانه‌ای نیز از اهمیت نمادین قابل‌توجهی برخوردار است. البته روابط میان این دو جامعه دینی تنها به برگزاری نشست‌هایی یک‌بار در هر دو سال محدود نمی‌شد و تماس‌ها و دیدارهای متقابل دیگری نیز وجود داشت. برای مثال، نویسنده در اوت ۲۰۱۷ هیئتی بالغ بر بیست‌نفر از دانشگاه ادیان و مذاهب شهر قم (شامل استادان و دانشجویان دوره‌های دکتری و پسادکتری) را در جریان بازدید از صومعه «ترویتسکایا سرگی مقدس»[3] همراهی کرد.

از ۱۴ تا ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۹ نیز رئیس مرکز گفت‌وگوی بین‌ادیانی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ایران، حجت‌الاسلام مهدی تسخیری، در مسکو حضور داشت. در جریان این سفر، اداره روابط خارجی کلیسای ارتدوکس روسیه برای آقای تسخیری برنامه‌های زیر را ترتیب داد: دیدار با رئیس اداره روابط خارجی کلیسا، متروپولیتن ولاکولامسکی ایلاریون[4]؛ بازدید از مسجد جامع مسکو؛ بازدید از دوره‌های تحصیلات تکمیلی و دکتری کلیسای ارتدوکس؛ دیدار از محل استقرار مجمع روحانیان مسلمان روسیه؛ بازدید از صومعه مردانه نووسپاسکی استاوروپیگیال[5]؛ دیدار در اتاق اجتماعی فدراسیون روسیه با رئیس کمیسیون هماهنگی روابط بین‌قومیتی و بین‌ادیانی، ای. ی. دیسکین[6]؛ و دیدار با متروپولیتن کازان و تاتارستان، فئوفان[7]، در نمایندگی رسمی جمهوری تاتارستان در مسکو [23].

در مجموع، تجربه کمیسیون، که در چارچوب آن تعامل دوجانبه میان نمایندگان کلیسای ارتدوکس روسیه و مسلمانان ایران به‌طور منظم انجام می‌شد، را می‌توان برای تاریخ جوامع دینی دو کشور تجربه‌ای منحصربه‌فرد دانست. بیش از بیست سال فعالیت کمیسیون موجب شد روابطی مستحکم و دوستانه میان دو جامعه دینی شکل گیرد؛ روابطی که می‌تواند به‌عنوان بنیادی برای توسعه بیشتر گفت‌وگوی بین‌ادیانی در حوزه‌های مختلف استفاده شود.

منابع

1. «رئیس اداره روابط خارجی کلیسایی با مسئولان مرکز گفت‌وگوی بین‌ادیانی جمهوری اسلامی ایران دیدار کرد». [منبع الکترونیکی]. موجود در: https://mospat.ru/ru/2011/10/21/news50153/ ( تاریخ دسترسی: 07.07.2021).
2. به نقل از: «روابط بین‌ادیانی». [منبع الکترونیکی]. موجود در: mospat.ru/ru/news/86207/

(تاریخ دسترسی: 07.07.2021).

3. «بیانیهٔ نشست کمیسیون مشترک روسیه و ایران در زمینهٔ گفت‌وگو میان اسلام و ارتدوکس». [منبع الکترونیکی]. موجود در: mospat.ru/ru/news/86207/  (تاریخ دسترسی: 07.07.2021)
4. «گفت‌وگوی ارتدوکس و مسلمانان در تهران». [منبع الکترونیکی]. موجود در: https://mospat.ru/ru/news/85126/ (تاریخ دسترسی: 07.07.2021)
5. «بیانیهٔ مشترک چهارمین نشست کمیسیون روسیه و ایران در زمینهٔ گفت‌وگوی «اسلام-مسیحیت ارتدوکس». [منبع الکترونیکی]. موجود در: https://mospat.ru/ru/news/81891/ (تاریخ دسترسی: 07.07.2021).
6. «پنجمین نشست کمیسیون روسیه و ایران در زمینهٔ گفت‌وگوی «اسلام- مسیحیت ارتدوکس» در تهران برگزار شد». [منبع الکترونیکی]. موجود در: www.patriarchia.ru/db/ text/87262.html (تاریخ دسترسی: 07.07.2021).
7. «ششمین نشست کمیسیون مشترک روسیه و ایران در زمینهٔ گفت‌وگوی «اسلام ـ ارتدوکس» به پایان رسید». [منبع الکترونیکی]. موجود در: https://www.patriarchia.ru/db/text/437442.html (تاریخ دسترسی: 07.07.2021).
8. «نهمین نشست کمیسیون مشترک در زمینهٔ گفت‌وگوی «مسیحیت ارتدوکس-اسلام» در تهران برگزار شد». [منبع الکترونیکی]. موجود در: www.patriarchia.ru/ db/text/3710805.htm (تاریخ دسترسی: 07.07.2021).
9. «بیانیهٔ دهمین نشست کمیسیون مشترک روسیه و ایران در زمینهٔ گفت‌وگوی «مسیحیت ارتدوکس- اسلام» با موضوع «گفت‌وگوی بین‌ادیانی و همکاری به‌مثابه ابزارهایی برای دستیابی به صلح پایدار و عادلانه». [منبع الکترونیکی]. موجود در: https://mospat.ru/ru/news/49177/ (تاریخ دسترسی: 07.07.2021).
10. «یازدهمین نشست کمیسیون مشترک در زمینهٔ گفت‌وگوی «مسیحیت ارتدوکس-اسلام» با موضوع مشکلات زیست‌محیطی در تهران به پایان رسید». [منبع الکترونیکی]. موجود در: https://mospat.ru/ru/news/47480/ (تاریخ دسترسی: 07.07.2021)
11. «ایلاریون، متروپولیتن ولوکولامسکی. پاتریارک کریل. زندگی و جهان‌بینی. مسکو: Эксмо؛ 2010. 580 ص.
12. «گفت‌وگوی ارتدوکس و مسلمانان در تهران». [منبع الکترونیکی]. موجود در: https://mospat.ru/ru/news/85126/ (تاریخ دسترسی: 07.07.2021).
13. «بیانیهٔ پایانی ششمین نشست کمیسیون مشترک روسیه و ایران در زمینهٔ گفت‌وگوی «اسلام- مسیحیت ارتدوکس»» // درگاه اینترنتی سرویس مطبوعاتی پاتریارک‌ مسکو. [منبع الکترونیکی]. موجود در: http://www. patriarchia.ru/ db/text/437430.html (تاریخ دسترسی: 07.07.2021).
14. «بیانیهٔ پایانی ششمین نشست کمیسیون مشترک روسیه و ایران در زمینهٔ گفت‌وگوی «اسلام- مسیحیت ارتدوکس»» // درگاه اینترنتی سرویس مطبوعاتی پاتریارک‌ مسکو. [منبع الکترونیکی]. موجود در: http://www.patriarchia.ru/ db/text/437430.html (تاریخ دسترسی: 07.07.2021).
15. «بیانیهٔ مشترک هفتمین نشست کمیسیون روسیه و ایران در زمینهٔ گفت‌وگوی «اسلام-مسیحیت ارتدوکس»». [منبع الکترونیکی]. موجود در: http://www.mospat.ru/ru/2010/10/12/news27994/ (تاریخ دسترسی: 07.07.2021).
16. «بیانیهٔ مشترک هفتمین نشست کمیسیون روسیه و ایران در زمینهٔ گفت‌وگوی «اسلام-مسیحیت ارتدوکس». [منبع الکترونیکی]. موجود در: http://www.mospat.ru/ru/2010/10/12/news27994/ (تاریخ دسترسی: 07.07.2021).
17. ملنیک، س. و. «طبقه‌بندی انواع گفت‌وگوی بین‌ادیانی» // کمونیکولوژی. 2020؛ جلد 8، شمارهٔ 2. صص. 25–51.
18. مدیگان، د. «گفت‌وگوی مسیحی ـ مسلمان». در: کورنیل، ک. (ویراستار). همراه وایلی ـ بلک‌ول در گفت‌وگوی بین‌ادیانی. چیچستر: انتشارات جان وایلی و پسران؛ ۲۰۱۳. صص. ۲۴۴–۲۶۰
19. ملنیک، س. و. «گفت‌وگوی شناختی بین‌ادیانی: اهداف، اصول و اشکال تحقق» // مجلهٔ آکادمی انسان‌گرای مسیحی روسیه. 2019؛ جلد 20، شمارهٔ 2. صص. 209–227.

20. مویارت، م. «گفت‌وگوی بین‌ادیانی». در: چیتهام، د.، پرَت، د. و توماس، د. (ویراستاران). درک روابط بین‌ادیانی. آکسفورد: انتشارات دانشگاه آکسفورد؛ ۲۰۱۳. صص. ۱۹۳–۲۱۷.

21. برتِرونگ، ج. «گفت‌وگوی مسیحی ـ کنفوسیوسی». در: کورنیل، ک. (ویراستار). همراه وایلی ـ بلک‌ول در گفت‌وگوی بین‌ادیانی. چیچستر: انتشارات جان وایلی و پسران؛ ۲۰۱۳. صص. ۳۰۳–۳۰۴.

22. «اعلی‌حضرت پاتریارک کریل: بدون حمایت از پایین، گفت‌وگوی بین‌ادیانی معنای خود را از دست می‌دهد». [منبع الکترونیکی]. موجود در: http://www.patriarchia.ru/ db/text/1546480.html (تاریخ دسترسی: 07.07.2021).
23. «سفر رئیس مرکز گفت‌وگوی ادیان و فرهنگ‌های سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ایران به مسکو به پایان رسید». [منبع الکترونیکی]. موجود در: https://www.patriarchia.ru/db/text/5474165.html (تاریخ دسترسی: 07.07.2021).

* ملنیک س. و.، دکترای علوم فلسفی، رئیس بخش فلسفه موسسه اطلاعات علمی در حوزه علوم اجتماعی آکادمی علوم روسیه  (ИНИОН РАН)، پژوهشگر ارشد مرکز گفت‌وگوی بین‌ادیانی آکادمی اسلامی بلغارستان، دانشیار تحصیلات تکمیلی و دکترای کلیسای سراسری روسیه،

[1] مقامی در کلیسای مسیحیت ارتدوکس روسیه که از اسقف اعظم مرتبه پایین‌تری دارد و محدود به منطقه خاصی است.

[2] مقامی در سلسه مراتب کلیسای مسیحیت ارتدوکس است که بالاتر از کشیش معمولی محسوب می‌شود.

[3] Свято-Троицкая Сергиева лавра

[4] Волоколамский Иларион

[5] Новоспасский ставропигиальный мужской монастырь

[6] И.Е. Дискин

[7] Феофан