الکسی الکساندرویچ خیسماتولین / Алексей Александрович Хисматулин، پژوهشگر ارشد انستیتوی نسخههای خطی شرقی آکادمی علوم روسیه و دکترای علوم تاریخی، در تاریخ ۰۲ آوریل ۱۹۶۶ در شهر سوردلوفسک (یکاترینبورگ کنونی) چشم به جهان گشود. وی فارغالتحصیل مدرسه شبانهروزی ورزشی شمارهٔ ۶۲ لنینگراد (که هم اکنون دانشکدهٔ ذخایر المپیک نامیده میشود) در رشتهٔ شنا در سال ۱۹۸۴ است و تا سال ۱۹۸۴ دارندهٔ عنوان استاد و مربی ورزش و عضو تیم ملی شنای شوروی بود. در همان سال، در رشتهٔ تاریخ افغانستان در گروه خاورمیانهٔ دانشکدهٔ شرقشناسی دانشگاه دولتی سنت پترزبورگ پذیرفته شد و در سال ۱۹۹۱ با درجهٔ عالی فارغالتحصیل گردید. وی در سالهای ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۵ دانشجوی تحصیلات تکمیلی شعبهٔ سنت پترزبورگ انستیتوی خاورشناسی آکادمی علوم روسیه بود و سرانجام در سال ۱۹۹۷ زیر نظر علمی آلگ فئودوروویچ آکیموشکین و استانیسلاو میخائیلوویچ پرزورف از پایاننامهٔ خود برای اخذ درجهٔ کاندیدای علوم تاریخی با موضوع «تصوف عملی در طریقت نقشبندیه (بر اساس منابع مکتوب فارسی سدههای ۱۲ تا ۱۶ میلادی)» با موفقیت دفاع کرد. ایشان در ترکیب هیأتهای مختلف، چندین بار به جمهوری اسلامی ایران سفر کرده و به عنوان مترجم زبان فارسی فعالیت نموده است. از سال ۱۹۹۷ تاکنون، به ترتیب پژوهشگر جوان، پژوهشگر، پژوهشگر ارشد و پژوهشگر برجستهٔ بخش خاورمیانهٔ انستیتوی نسخههای خطی شرقی آکادمی علوم روسیه (که پیشتر شعبهٔ سنت پترزبورگ انستیتوی شرقشناسی بود) مشغول به کار است.
زمینههای اصلی پژوهش او عبارتاند از: اسلامشناسی، عرفان اسلامی (تصوف) در آسیای مرکزی، تاریخنگاری و منبعشناسی سدههای میانه برای آسیای مرکزی و ایران، ایرانشناسی دورهٔ اسلامی، و نسخهشناسی و مطالعات ترجمه متون اسلامی.
خیسماتولین، نویسندهٔ بیش از ۵۰ اثر علمی از جمله تکنگاریهای بنیادین و ترجمههای آثار کلاسیک است. در سال ۱۹۹۶، وی «عملکرد آیینی صوفیان (با نمونهٔ طریقت نقشبندیه)» و در سال ۱۹۹۹ تکنگاری «تصوف» (انتشارات «شرقشناسی پترزبورگ») را منتشر کرد که چندین بار تجدید چاپ شده و سهمی مهم در اسلامشناسی روسیه به شمار میرود. جایگاهی ویژه در آفرینشهای علمی الکسی الکساندرویچ به ترجمههای آثار اندیشمندان و شاعران بزرگ از زبان فارسی اختصاص دارد، از جمله «کیمیای سعادت» اثر ابوحامد محمد غزالی و «مثنوی معنوی» اثر جلالالدین محمد بلخی (مولوی).
خیسماتولین رهبر چندین پروژهٔ علمی بوده است. او مجموعهٔ ترجمههای تذکرهها و رسالههای کلامی مشایخ صوفی سدههای ۱۴ و ۱۵ میلادی را با عنوان «حکمت صوفیان. شهابالدین، محمد پارسا، مخدوم اعظم» (سن پترزبورگ، ۲۰۰۱) تدوین کرده که به استاد خود اولگ آکیموشکین تقدیم شده است. نشانهٔ احترام عمیق ایشان به استادان خود، کار بر روی تدوین نمایههای مجلدات پیاپی دایرةالمعارف «اسلام در قلمرو امپراتوری پیشین روسیه» است که پروژهای عظیم به ابتکار و سرپرستی استانیسلاو پرازوروف میباشد.
وی نویسندهٔ سری کتاب «اندرزنامههای فارسی دوره سلجوقی: اصل و جعل» است که چهار جلد از آن در سالهای ۲۰۱۷، ۲۰۲۰، ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ به ترتیب منتشر شده است. این پژوهشهای بنیادین به تحلیل انتقادی متون فارسی سدههای میانه و تشخیص آثار اصیل از جعلیات و تلفیقات متأخر اختصاص دارد. ایشان در سال ۲۰۲۱، به خاطر دو جلد نخست این مجموعه یعنی «آثار امام غزالی» و «سیاستنامه / سیرالملوک»، موفق به دریافت جایزهٔ دوازدهمین جشنوارهٔ بین المللی فارابی در حوزهٔ اسلامشناسی (در ایران) شد.
خیسماتولین، با سخاوت تمام، دانش ژرف و تجربهٔ گرانبهای خود را با همکاران جوان انستیتو در میان میگذارد و در فراگیری متون دشوار، روششناسی پژوهش و ظرافتهای کار با منابع فارسی به آنان کمک میرساند.
در پروژه تاریخ شفاهی، دو دیدار با ایشان صورت گرفته و مطالب مهم و جذابی از سوی ایشان برای مخاطبان این برنامه ایراد شده است:
