مشخصات کتاب
عنوان کتاب (به زبان روسی): Дагестанские исторические сочинения XV–XVIII вв.
نوع اثر: مونوگراف جمعی
نویسندگان: رمضان عبدالمجیدوف، مگمد شیخ مگمدوف ، شخبان حافظوف
ویراستار علمی: رمضان عبدالمجیدوف
ناشر: انتشارات صدرا
تعداد صفحات: 272 صفحه
نهاد همکار: انستیتو تاریخ، باستانشناسی و قومشناسی مرکز فدرال پژوهشهای داغستان آکادمی علوم روسیه
این اثر با حمایت بنیاد ابنسینا منتشر شده است.
معرفی محتوای کتاب
مورخان روس تاکنون در شناسایی و بررسی منابع روایی تاریخ داغستان پیشرفتهای قابلتوجهی داشتهاند و شماری از آثار تاریخی مهم این منطقه شناسایی و به روسی ترجمه شدهاند. بااینحال، درباره زمان نگارش، نویسندگان و تفسیر برخی روایتهای تاریخی همچنان پرسشهای حلنشدهای وجود دارد.
از زمان انتشار آخرین مجموعه منابع تاریخی داغستان در سال ۱۹۹۳، منابع و اسناد تازهای وارد حوزه پژوهش شدهاند و همین امر امکان بازنگری در آثار پیشین و پاسخ به برخی مسائل تاریخی را فراهم کرده است. همچنین آثار تاریخی تازهشناساییشدهای وجود دارند که پیشتر در دسترس پژوهشگران و خوانندگان نبودهاند و اکنون ضرورت انتشار علمی آنها مطرح است.
امری شیخ سعیدوف در پژوهش تاریخنگارانه خود در سال ۲۰۰۱، از ۵۵ اثر تاریخی پدیدآمده در داغستان نام برده بود که تقریباً همه آنها به زبان عربی نوشته شدهاند. پژوهشهای میدانی گروههای نسخهشناسی و باستاننگاری انستیتو تاریخ، باستانشناسی و قومشناسی داغستان امکان شناسایی دستکم دو برابر این تعداد را فراهم کرده است. در کنار این آثار، نسخههای گوناگون، خاطرات، گاهشماریها، جداول نسبشناختی، انجامهها (نوشتههای پایانی بر نسخ خطی) و دیگر منابع مکتوب نیز نیازمند بررسی هستند.
پژوهش حاضر بر مهمترین آثاری تمرکز دارد که برای تعیین دقیق انتساب، تاریخگذاری و تفسیر روایتها و موضوعات تاریخی به بررسیهای تکمیلی نیاز داشتهاند. در عین حال، در این چاپ شماری از منابع تاریخی روایی تازهشناساییشده در سالهای اخیر نیز برای نخستین بار گنجانده شدهاند. هدف کلی، فراهم کردن مجموعهای علمی و معتبر از منابع تاریخی داغستان برای پژوهشگران و خوانندگان است
۱. «دربندنامه» یکی از مهمترین آثار تاریخی داغستان به شمار میرود. در این اثر اطلاعاتی از یک واقعنگاشت قدیمیتر با عنوان «تاریخ بابالابواب و شیروان» («تاریخ شیروان و دربند») نقل شده است که به باور پژوهشگران در قرن دوازدهم میلادی تألیف شده است. متأسفانه این اثر از میان رفته و محتوای آن تنها بهصورت ناقص، از طریق اثر نویسنده ترکِ قرن هفدهم، منجمباشی، با عنوان «صحائفالاخبار» شناخته شده است؛ اثری که ولادیمیر مینورسکی در پژوهش بنیادین خود با عنوان «تاریخ شیروان و دربند در سدههای دهم و یازدهم میلادی» بهطور گسترده از آن استفاده کرده است.
۲. «تاریخ داغستان» دومین اثری است که در این مجموعه بررسی شده است. این اثر در اصل به زبان عربی نوشته شده و تاریخ تألیف آن در بازه زمانی گستردهای، از قرن چهاردهم تا هجدهم میلادی، تشخیص داده شده است. افزون بر مسئله تاریخگذاری اثر، هنوز هویت دقیق نویسنده و برخی دیگر از شرایط و جزئیات مربوط به تألیف آن نیز بهطور قطعی مشخص نشده است.
۳. «وصیتنامه عندونیک» که در سال ۱۴۸۵ میلادی توسط قاضیِ ناحیه آوار، علیمیرزا العندی، نوشته شده است. این اثر منبعی مهم است که حدود و مرزهای خاننشین آوار و همچنین وضعیت ژئوپلیتیکی داغستان بهطور کلی را ثبت کرده است.
۴. «رساله سلمانافندی» اثری است که در سالهای ۱۷۲۷–۱۷۲۹ میلادی به زبان عربی و در قالب نامهای مفصل نوشته شده است. نویسنده آن قاضی شَمخالنشین تارکی، سلمان الطلوخی (متوفی: ۱۷۳۱/۱۷۳۲)، بوده و این رساله خطاب به سلطان احمد سوم، سلطان امپراتوری عثمانی (سلطنت: ۱۷۰۳–۱۷۳۰)، نوشته شده است. این اثر به تاریخ روابط میان امپراتوری عثمانی، ایران صفوی و امپراتوری روسیه در بستر تاریخ داغستان میپردازد.
۵. «تاریخ ارغوانی»منبعی تاریخی است که در نیمه دوم قرن هجدهم میلادی توسط عالم دینی، علیحاجی الارغوانی، تألیف شده است. هدف از نگارش آن، ارائه استدلالی برای اثبات استقلال اجتماع روستایی او از حکومت آواری بوده است.
۶. «تاریخ انکراتل»که در سال ۱۲۰۳ هجری قمری (۱۷۸۸/۱۷۸۹ میلادی) توسط عالم دینی، عیسی الکوسرودی، تألیف شده است. این اثر به تاریخ گسترش اسلام در بخش جنوبی ناحیه کوهستانی آوار در اواخر قرن پانزدهم میلادی اختصاص دارد.
در این کتاب، ترجمههای جدید و همراه با شرح و توضیحِ آثار یادشده، با استفاده از قدیمیترین نسخههای موجود، ارائه خواهد شد. این ترجمهها با یک تحلیل کوتاهِ منبعشناختی آغاز میشوند که در آن نویسندگان تلاش کردهاند به شماری از پرسشها و مسائل مورد اختلاف درباره هر یک از این آثار پاسخ دهند.
همچنین پس از ترجمههای ارائهشده، زمینه تاریخی رویدادهایی که در منابع توصیف شدهاند، بررسی خواهد شد. این امر به خواننده کمک میکند تا ماهیت و محتوای تواریخ مورد مطالعه را عمیقتر درک کند. هدف دیگر از ارائه این زمینه تاریخی، کمک به خواننده برای تشخیص میزان اعتبار و درک درهمتنیدگیهای پیچیده اطلاعاتی است که در روایتهای تاریخی داغستان، اغلب به شکلی متناقض، ارائه شدهاند.
افزون بر این، مطابق با الزامات دانشگاهی و علمی مربوط به انتشار منابع تاریخی، تصاویر فاکسیمیله نسخههای مورد استفاده از این آثار نیز ارائه خواهد شد.
