این اثر برای نخستین بار میراث مکتوب و جامعِ ابوبکر العَیماکی (در حدود ۱۷۱۱–۱۷۹۱)، الهیدان، فقیه و اندیشمند برجستهٔ داغستان در قرن هجدهم، را بهطور گسترده در دسترس جامعهٔ علمی قرار میدهد.
محور اصلی پژوهش، نخستین ترجمهٔ کامل و مشروحِ مجموعهٔ اخلاقی و پندآموز نهایی او با عنوان «مَجمَعُ الأوباش» (به معنای «گردآوری پراکندهها») است. این مجموعه شامل نامهها، خطبهها، یادداشتهای زندگینامه خودنوشت و اشعار پندآموز او به زبانهای عربی و آواری است.
ارزش ویژهٔ این کتاب به انتشار اسناد منحصربهفردی از زندگی شخصی نویسنده در بخش پیوستهای ارجاع مییابد؛ از جمله یادداشتهای سفر او دربارهٔ دو سفر زیارتی (حج) به خاورمیانه در سالهای ۱۷۴۷ و ۱۷۶۱، و دفتر خاطرات عرفانی رؤیاهای او با عنوان «مَنَمات» (به معنای «رؤیاها»).
کتاب حاضر برای شرقشناسان، اسلامپژوهان، مورخان قفقاز، زبانشناسان و نیز همهٔ علاقهمندان به فرهنگ فکری و معنوی داغستان منتشر شده است.
مشخصات کتاب
عنوان (به زبان روسی): Собрание разрозненного (Маджма‘ ал-авбаш)
نویسنده: ابوبکر العیمکی
مترجم و شارح: خ.گ. علیبیکوف
ناشر: انتشارات صدرا
سال نشر: 2026
تعداد صفحات: 143 صفحه
این اثر با حمایت بنیاد ابنسینا منتشر شده است.
محتوای کتاب
در شرایطی که بر جوامع داغستانی نه حاکم واحدی غیرمذهبی وجود داشت و نه به تعبیر خودِ العَیماکی «اقتدار امام بزرگ»، روحانیت مسلمان نقش داور دینی و اجتماعی را بر عهده گرفت. عالمان محلی در مقام فقیه، مدرس، میانجی در منازعات میان جوامع و مراجع معتبر در تفسیر احکام شریعت و نیز حقوق عرفی جوامع (عادت) فعالیت میکردند. در چنین زمینهای، مبارزه آنان برای تثبیت اسلام هنجاری در زندگی روزمره کوهنشینان معنای ویژهای پیدا میکرد: موعظه، شعر تعلیمی و رسالههای فقهی درباره ممنوعیت شراب و تنباکو، دیگر صرفاً تمرینهای علمی نبودند، بلکه به ابزارهایی برای شکلدهی به نظم اجتماعی تبدیل میشدند.
در سدههای هفدهم و هجدهم، مدارس دینی متعددی در سرزمین داغستان فعالیت میکردند و شمار روحانیان تحصیلکرده نیز نسبتاً زیاد بود. بااینحال، در میان مردم عادی، سواد همچنان امری نادر بود و رسالههای پیچیده عربی برای اکثریت مردم قابل دسترس نبودند. همین تناقض میان نخبگان علمی و تودههای مردم به یکی از وظایف اصلی فعالیتهای آموزشی و روشنگرانه عالمان آن دوره، بهویژه ابوبکر العَیماکی تبدیل شد؛ عالمی که برای حل این مسئله راهی اساساً جدیدی یافت.
کتاب حاضر بیانگر نقش روشنگرانه ابوبکر العیماکی در فعالیتهای آموزشی و هدایتگرانه اوست و شامل مقاله مقدماتی مفصل و چهار بخش اصلی میشود:
مقاله مقدماتی: این بخش به بررسی زمینههای تاریخی داغستان در قرن هجدهم، تاریخنگاری، زندگینامه ابوبکر العیمکی، تحلیل میراث ادبی او، و اصول ویرایش حاضر میپردازد.
بخش اول: درباره نامههای ارسالی به دوستان: شامل نامههای منظوم و منثور به علمای داغستان و شخصیتهای علمی خاورمیانه، به ویژه علمای شام و حلب است. این نامهها نشاندهنده ارتباطات علمی نزدیک علمای داغستان با مراکز علمی جهان اسلام است.
بخش دوم: درباره خطبههایی که برای شاگردان نوشته شده است: شامل مجموعهای از خطبههای عربی برای مناسبتهای مختلف مانند عید قربان، عید فطر و نماز جمعه است. نویسنده این خطبهها را برای کمک به امامان روستاها که ممکن بود در زبان عربی مهارت کافی نداشته باشند، نوشته است.
بخش سوم: درباره تبیین اخلاقیات ذاتی و اکتسابی: این بخش زندگینامه شخصی است و نویسنده در آن از ویژگیهای اخلاقی و الطاف الهی مربوط به خود سخن میگوید. این سنت نگارش برگرفته از آثار «عبدالوهاب الشعرانی» است.
بخش چهارم: درباره وصایا به برادران است: شامل توصیههای اخلاقی و راهنمایی برای زائران خانه خدا (حج) و همچنین اشعاری به زبان آواری با خط عربی است که به موضوعاتی چون امر به معروف و نهی از منکر، یادآوری نعمتهای الهی و تشویق به انجام واجبات دینی میپردازد.
بخش پیوستها
کتاب شامل دو پیوست ارزشمند است که برای اولین بار منتشر میشوند:
پیوست اول: یادداشتهای سفر : ترجمه یادداشتهای سفر ابوبکر العیمکی درباره دو سفر حج او به خاورمیانه در سالهای ۱۷۴۷ و ۱۷۶۱ میلادی است. این اسناد شخصی، جغرافیای مقدس و واقعیتهای اجتماعی-سیاسی آن دوران را ثبت کردهاند .
پیوست دوم: «رویاها»: دفتر خاطرات عرفانی او که برای اولین بار به جامعه علمی معرفی میشود. این متن جنبه شخصی و باطنی نویسنده را آشکار میکند .
